اساس الصرف، مشتمل بر امهات مسائل علم صرف - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٨ - قواعد و احكام تصغير

قواعد و احكام تصغير

براى تصغير احكام و قواعد بسيارى است كه ما عمده آنها را بيان ميكنيم:

١- اسماء ثلاثى را اگر بخواهيم مصغّر كنيم قاعده اينستكه حرف اوّل آنها را ضمّه داده و حرف دوّم را فتحه، سپس بعد از حرف مفتوح يائى ساكن درآوريم چنانچه در تصغير رجل، رجيل ميگوئيم.

٢- اسماء غير ثلاثى را اگر بخواهيم مصغّر كنيم قاعده اينستكه حرف اوّل آنها را ضمّه داده و حرف دوّم را فتحه و سپس بعد از حرف مفتوح يائى ساكن درميآوريم و بعد از ياء را لازم است مكسور كنيم مثلا در تصغير جعفر و عصفور و سفرجل، جعيفر و عصيفر و سفيرج ميگوئيم.

و از اين قاعده (لزوم كسره بعد از ياء) چند مورد استثناء شده است:

الف- كلماتى كه آخر انها تاء تأنيث باشد چنانچه حرف مزبور مفتوح يا مضموم بوده موقع تصغير مكسور نمى‌كنيم مانند مدرسة كه مصغّر آن مديرسة ميشود.

ب- كلماتى كه آخر آنها الف مقصوره يا ممدوده باشد مانند حبلى و حمراء و صحراء كه در تصغير آنها حبيلى و حميراء و صحيراء ميگوئيم بدون اينكه بعد از ياء را كسره دهيم.

ج- كلماتى كه آخر آنها الفى باشد كه شباهت داشته باشد بالف مقصوره يا ممدوده كه در اين نوع كلمات بين علماء صرف دو قول است:

اوّل- بعضى آنها را الف تأنيث دانسته و احكام آنرا بر آن جارى كرده فلذا موقع تصغير بعد از ياء را كسره نداده‌اند مانند علقى و ذفرى كه عليقى و ذفيرى گفته‌اند.