را داشته باشد كه اين تسبيح را از خودش و از ديگر موجودات بفهمد ... . [١] همچنين ايشان در تبيين احاديثى كه در باره متن تسبيح اشيا آمده ، مى گويد : روايات در باره تسبيحگويى موجودات ، متنوّع و فراوان است . و شايد فهم اين روايات براى بعضى مشتبه شده باشد و پنداشته باشند كه اين تسبيح عمومى ، از قبيل لفظ و صوت است و همه اشيا براى خود زبان يا زبان هايى دارند كه همانند زبان ما آدميان ، داراى كلماتى وضع شده براى معانى اى هستند و براى نشان دادن و بيان ما فِي الضمير به كار مى روند ، منتها حواسّ ما اين زبان يا زبان ها را درك نمى كنند . اين پندار ، نادرست است . [٢] چكيده مطالبى كه در تبيين تسبيح حقيقى اشيا گذشت ، به صورت زيبايى در اين اشعار به زبان فارسى آمده است : گر تو را از غيب ، چشمى باز شد با تو ذرّات جهان ، همراز شد نطق آب و نطق خاك و نطق گِل هست محسوسِ حواس اهل دل جمله ذرّات ، در عالم ، نهان با تو مى گويند روزان و شبان ما سميعيم و بصير و باهُشيم با شما نامحرمان ، ما خامُشيم از جَمادى ، سوى جانِ جان شويد غُلغُل اجزاى عالم بشنويد فاش ، تسبيح جمادات آيدت وسوسه تأويل ها بزدايدت . [٣]

دوام يا انقطاع تسبيح موجودات

و آخرين نكته ، اين كه مقتضاى برخى از آيات قرآن و احاديث اهل بيت عليهم السلام ، اين

[١] الميزان فى تفسير القرآن : ج ١٣ ص ١٠٨ ـ ١١٢ .[٢] الميزان فى تفسير القرآن : ج ١٣ ص ١٢٣ .[٣] مثنوى معنوى مولوى ، دفتر سوم .