بودند و به سخنان او توجّه نمى كردند. زمان وقوع اين كار ، اين احتمال را تقويت مى كند ؛ زيرا بر طبق گزارش مورّخان ، [١] افزودن اذان در سال سى ام هجرى است ؛ يعنى تاريخى كه نقطه عطف ميان دو دوره خلافت عثمان است و در اين سال است كه عثمان ، به تدريج ، مورد انتقادها قرار گرفت و مردم به خطبه ها و اندرزهاى او ، اعتنايى نمى كردند و بدان ، گوش نمى سپردند .

حكم شرعى اذان افزوده

بيشتر محدّثان و فقيهان اهل سنّت ، افزودن اين اذان را حقّ خليفه شمرده اند و آن را بدعت و يا حدّ اقل ، بدعتى نكوهيده ، نمى دانند . برخى فقيهان ، حديث مُرسَل «عليكم بسنّتى و سنّة الخلفاء الراشدين من بعدى» را نيز دليل خوبى براى اين نظريه مى دانند .[٢] برخى نيز اين افزوده را «اذان اصطلاحى» ـ كه گونه اى عبادت و يا مقدّمه عبادتِ نماز است ـ ، نمى شمرند و تنها آن را «اذانى لغوى» ، يعنى فراخوان و تذكّر عمومى مى دانند . [٣] معدودى از فقيهان بزرگ شيعه ، مانند شيخ طوسى در المبسوط و محقّق حلّى و محقّق اردبيلى ، [٤] به صورت اجمالى و مشروط ، با اين ديدگاه ، موافق بوده و آن را بدعت نشمرده اند ، هر چند ممكن است آن را مانند محقّق حلّى ، به دليل آن كه پيامبر صلى الله عليه و آله بدان مبادرت نكرده و به آن فرمان نداده است و يا به دليل شباهتش به

[١] . ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ٣ ص ٣٣٧ ، الكامل : ج ٣ ص ١١٦ ، البداية و النهاية : ج ٧ ص ١٧٥ . [٢] . ر . ك : الكافى ، ابن عبد البرّ : ص ٧٤ ، عمدة القارى : ج ٢٣ ص ٢٤٦ . [٣] . ر . ك : تلخيص الحبير : ج ٤ ص ٦٠٠ ، فتح البارى : ج ٢ ص ٣٢٧ . [٤] . ر . ك : المبسوط : ج ١ ص ١٤٩ ، المعتبر : ج ٢ ص ٢٩٦ ، مجمع الفائدة و البرهان : ج ٢ ص ٣٧٧ .