واژه «بُخل» و مشتقّات آن ، در قرآن كريم ، دوازده بار و در هفت آيه ، [١] به صورت مصدر و فعل ماضى و مضارع ، به كار رفته است . واژه «شُح» و «أشحّة» نيز پنج بار در چهار آيه [٢] آمده است . افزون بر اين ، در موارد ديگرى ، مانند آيات ٢٩ و ١٠٠ سوره اِسرا ، آيه ١٩ سوره معارج ، آيه ٣٥ سوره ق ، آيه ٥٣ سوره نساء ، و آيات ٣٤ و ٣٥ سوره نجم ، بدون به كار بردن واژه «بخل» و «شُح» ، اين صفت ها ، به شدّت نكوهش گرديده است . در احاديث اسلامى ، واژه هاى «بخل» و «شُح» ، كاربردهاى مختلفى دارند و پيشوايان اسلام ، ره نمودهاى قابل تأمّل ، ارزنده و آموزنده اى در باره صفت «بخل» ، ارائه كرده اند كه در پى ، خواهد آمد . امّا پيش از آن ، به چند نكته در جمع بندى آنها ، اشاره مى شود :

١ . معناى «بخل» و «شحّ» و نكوهيدگى آنها

از نگاه قرآن و حديث ، «بخل» و «شحّ» ، نكوهيده است و عبارت از منع و اِمساكى است كه عقل ، آن را زشت و نكوهيده مى شمارد . از اين رو ، در روايتى از امام صادق عليه السلام ، ضمن تبيين سپاهيان عقل و جهل ، «بخل» در مقابل «سخاء» ، از سپاهيان جهل (نادانى) ، شمرده شده است : وَالسَّخاءُ وَ ضِدُّهُ البُخلُ . [٣] بخشندگى و ضدّ آن ، بخل است .

[١] آل عمران : آيه ١٨٠ ، نساء : آيه ٣٧ ، توبه : آيه ٧٦ ، محمد : آيه ٣٧ و ٣٨ ، حديد : آيه ٢٤ ، ليل : آيه ٨ .[٢] نساء : آيه ١٢٨ ، احزاب : آيه ١٩ ، حشر : آيه ٩ ، تغابن : آيه ١٦ .[٣] ر . ك : ص ٨٨ ح ٥٧٤٢ .