مبدا و معاد - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٨٢
٢- بررسى محيط دعوت: بايد محيطى را كه مدّعى پيامبرى از آن جا برخاسته، بررسى كرد كه آيا بعثت چنين پيامبرى را ايجاب مىكرده است يا نه.
٣- محتواى آيين: بايد دريافت آيا معارفى كه درباره مبدأ و معاد آورده با دلايل عقلى سازگار است، خدا را چگونه به مردم معرفى مىكند، منطق او دراين باره چگونه است، قوانينى كه آورده چقدر براى نظم و پيشرفت جامعه مؤثر است، تعليمات اخلاقى و عبادىاش، در پرورش صفات پسنديده اخلاقى و تصفيه روح و جان و توجه به خدا و سوق به پاكى و فضيلت چه تأثيرى دارد؟
٤- پيروان: يكى از وسيلههاى شناسايى هر شخص، اطرافيان و دوستان و نزديكان اويند. وضع روحى و فكرى و اخلاقى گروهى كه پيرو شخص مدّعى پيامبرىاند، روشنگر شخصيت اوست. هر گاه بيش از همه، نزديكان و بستگان شخص، كه بهطور كامل او را مىشناسند، بدو ايمان آورند، يا بيشتر كسانى كه ايمان آوردهاند، در خرد و پاكى و خوبى ميان مردم نمونه باشند، گواه بر درستى مدّعاى اوست.
٥- ايمان به گفتههاى خود: بايد دريافت كه مدّعى تا چه اندازه به گفتههاى خود ايمان دارد. اين موضوع را از عمل او به دستورهايى كه آورده و نيز از ميزان فداكارى و از خودگذشتگىاش در برابر مشكلات رسالتش، مىتوان تشخيص داد.
البته، ممكن است هر يك از اين قراين به تنهايى براى اثبات قطعى درستى يا نادرستى ادّعاى نبوّت كافى نباشد، ولى بىگمان، بررسى همه اين قراين به صورت كامل و درست، بسيار كارگشا است.
قيصر روم از راه گردآورى شواهد و قراين، حقانيّت دعوت پيامبر اسلام را روشن ساخت. هنگامى كه نامه پيامبر به وى رسيد و او احتمال داد كه وى همان پيامبر موعود تورات و انجيل است، در پى تحقيق برآمد. گروهى از قريش را، كه در رأسشان ابوسفيان بود و براى تجارت به شام رفته بودند، احضار كرد و از آنها درباره پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پرسيد و پس از دريافت پاسخ، گفت: «اگر پاسخهاى شما درستباشد، او بىگمان پيامبر است.» «١»