دائرةالمعارف امثال مفاتيح العلوم خوارزمى، جامع‌العلوم فخر رازى، نفايس الفنون آملى از وسعت دايره كنجكاوى مسلمانان حكايت مى‌كند. «١» ٢- كتابخانه‌هاى عمومى:
مسلمانان براى استمرار نهضت علمى، دست به تأسيس كتابخانه‌هاى عام‌المنفعة زدند و «باقيات الصالحات» پديد آوردند. در حقيقت، آنان مؤسسان واقعى كتابخانه‌هاى عمومى در عالم بوده‌اند. «٢» در غالب مسجدها و شهرها، كتابخانه‌هاى عمومى با تعداد زيادى كتاب وجود داشت و درهاى آن‌ها به روى طالبان علم گشوده بود. «٣» ٣- مراكز آموزشى:
تأسيس پياپى مدارس و مراكز آموزش علوم از ديگر مظاهر معرفت‌جويى و وجود شوق و نشاط علمى در مسلمانان بود. در حقيقت، به سبب تأكيد و تشويقى كه در اسلام نسبت به علم و همچنين به انجام كارهاى خير شده بود، بسيارى از مؤمنان، توجه خاصّى به تأسيس مدارس مبذول داشتند و مدارس و مراكز علمى بسيارى پديد آوردند.
٤- نهضت ترجمه:
ترجمه، تعريب، نقل و نقد علوم يونانى و هندى و پيدايش پژوهشكده‌ها و دارالترجمه‌هاى متعدد نشانه ديگرى از توجه اسلام و مسلمانان به علم بود.
نقل آثار، به‌ويژه در زمينه منطق، حكمت و ادبيات و آميخته شدن آن‌ها با معارف دينى دريچه جديدى به روى مسلمانان گشود و مردم را با مواريث دنياى قديم آشنا ساخت. «٤» شوق و علاقه‌اى كه مسلمانان در دوران عظمت خويش به توسعه فرهنگ نشان دادند و توفيقى كه در اين راه پيدا كردند، بى‌شك، عظيم است؛ زيرا هم حافظ مواريث و سنن قديم بوده است و هم مايه ابداعات جديد. اين دو نكته نشان مى‌دهد كه اين فرهنگ در جاى خود و در زمان خود، از بزرگ‌ترين فرهنگ‌هاى انسانى است.