علل پيشرفت و انحطاط مسلمين - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٩٩
مجالس، به افسانهسرايى و نقل تاريخ و اشعار دوران جاهليّت مىپردازند و وقت گرانقدر خود را بيهوده تلف مىكنند، من به جاى پرداختن به اين كارهاى بيهوده مردم، احاديثى را از زبان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله گفتم و در محافل عام و خاص نقل كردم تا م علل پيشرفت و انحطاط مسلمين ١٠٣ موضوعات بىثمر ص : ١٠٢ ردم به فرهنگ قرآن ترغيب شوند. «١» اينگونه افراد توجه ندارند كه اسلام اجازه نمىدهد انسان براى رسيدن به هدف خود، از وسيلههاى نامشروع سود جويد و ابزار نامقدسى را براى رسيدن به آرمانهاى مقدس استخدام كند. «٢» ٢- برونگرايى و ظاهربينى علم و تجربه نشان داده است كه بيشتر مردم برونگرا و ظاهربين هستند و به محسوسات و ظواهر بيش از معقولات گرايش دارند و به مشهودات و ملموسات بيش از ناديدنىها ارج مىنهند و در جذبه آنها قرار مىگيرند. حسگرايى و دورى از درونبينى بخشى از جوامع بشرى را به بتپرستى ترغيب و خالق يكتا و نامرئى را برايشان به بُت محسوس و مجسم تبديل كرد. ابو ريحان بيرونى مىگويد:
«علت بُتپرستى [يا يكى از علل آن] محسوسگرايى طبيعى مردم است كه قدرت صعود براى درك حقايق والا را ندارند و همواره مىخواهند حتى خدا را، كه مجرّدترين حقيقت است، در عرصه محسوسات ببينند.» «٣» برخورد بنىاسرائيل با حضرت موسى عليه السلام در شناخت و پذيرش خدا، نمونه گويايى از حسگرايى مردم عامى است. پيروان حضرت موسى عليه السلام از ايشان خواستند تا خدا را آشكارا به آنها نشان دهد، و گرنه او را نمىپذيرند. «٤» همچنين ساختن بتهاى بزرگ در اشكال و مظاهر طبيعى و برگُزيدن نام برجستهترين پديدههاى طبيعت بر آنها همچون انسان، شير، عقاب، گوساله و اسب، مؤيّد اين واقعيت است. «٥»