درس دوم پيدايش تفكّر دينى‌ مقدمه‌ پس از نشان دادن تصويرى روشن از مفاهيم پيشرفت و انحطاط، به علل پيشرفت مسلمانان مى‌پردازيم. انديشمندان و تحليل‌گران تاريخ در تبيين علل پيشرفت سريع اسلام، بر سه نظرند:
١- گروهى معتقدند كه علل حقيقى نهضت اسلامى و سرعت گسترش آن نامعلوم است و ما نمى‌توانيم عوامل اصلى آن را دريابيم.
٢- گروهى مى‌كوشند كه اين پديده مهم تاريخى را بپوشانند و با اصطلاحاتى مطلق و مُبهم همچون «مقتضاى محيط و تاريخ» آن را توجيه نمايند. «١» ٣- نظريه سوم كه به توضيح و تبيين آن مى‌پردازيم، عبارت است از اين‌كه برخى از انديشمندان و جامعه‌شناسان و مورّخان، به عكس گروه اول و دوم، راز اين پيشرفت را مرهون عواملى مى‌دانند؛ از جمله:
پيدايش تفكّر دينى؛ فراگيرى و جامعيّت اسلام؛ فطرى بودن اسلام؛ توجه به علم و دانش؛ پاى‌بندى مسلمانان به ارزش‌هاى اخلاقى؛ رهبرى؛ نقش مردم.