ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٥٨ - دو برداشت از ظهور
در بين مجموعههاى مذهبى توليد شده در سيما محسوب مىشود.[١] همچنين برنامه «به سوى ظهور» در جشنواره اخير توليدات سيما ديپلم افتخار بهترين برنامه مذهبى را كسب كرده است.»[٢]
طبق نظر سنجى مركز تحقيقات، برنامه «به سوى ظهور» درمقايسه با برنامههاى مشابه از موفقيت نسبتاً خوبى برخوردار بوده؛ اين درحالى است كه ساعت پخش اين برنامه جمعه صبحها همزمان با پخش برنامههاى سرگرم كننده از شبكههاى ديگر بوده است.
بسيارى از افراد در اين ساعات مشغول استراحت يا فعاليتهاى ديگرى هستند. ضمن اينكه اين ساعات اصولًا جزء ساعات پرمخاطب تلويزيون نيست. با وجود اين برنامه توانسته درحد نسبتاً خوبى در جذب مخاطب تلويزيون موفقيت كسب كند به طورى كه ٢٨ درصد پاسخگويان صرف نظر از تواتر تماشا بيننده اين برنامه بودهاند كه در ميان برنامههاى مذهبى رقم قابل توجهى بوده است. بر اين اساس سرى چهارم اين برنامه را مىتوان كاملترين و جا افتادهترين سرى از اينگونه مجموعه برنامهها دانست. با درنظر گرفتن اين موضوع دراين پژوهش به پرسشهاى اصلى ذيل پاسخ مىدهيم:
١. برنامه «به سوى ظهور» كدام جريانات فكرى اصلى حول موضوع مهدويت را در جامعه بازنمايى مىكند؟
٢. شيوه و نحوه اصلى ارائه دراين برنامه كدام است؟
ديدگاههاى گوناگون درباره انتظار
اميد و آرزوى تحقق نويد جهانى انسانى، در زبان روايات اسلامى «انتظار فرج» خوانده شده و عبادت، بلكه افضل عبادات شمرده شده است.[٣]
دو ديدگاه عمدهاى كه درمورد انتظار فرج امام عصر (ع) درطول تاريخ ودرجوامع شيعى وجود داشته ومحققى چون شهيد مطهرى نيز دركتاب قيام و انقلاب مهدى (ع) بدان اشاره كرده، عبارتاند از «انتظارى كه سازنده و نگهدارنده، تعهدآور، نيروآفرين و تحركبخش است، به گونهاى كه مىتواند نوعى عبادت و حق پرستى شمرده شود، و انتظارى كه گناه، ويرانگر، اسارت بخش وفلج كننده است و نوعى «اباحىگرى» بايد محسوب شود». [٤]
اين تقسيم بندى را دكتر شريعتى نيزدارد: انتظار منفى و انتظار مثبت. اين دو انتظار درست ضدّ يكديگرند. يكى بزرگترين عامل حركت و ارتقاء، تن دادن به ذلت و توجيه «وضع موجود» و ديگرى پيش رونده و آينده گرا.[٥]
دو برداشت از ظهور
براى توضيح انواع مختلف انتظار مىتوان به تحقيق جامعى كه يكى از محققين مهدوى كشور انجام داده استناد نمود. او انتظار را در طول تاريخ به دو ديدگاه كلامى- اعتقادى و فرهنگى- اجتماعى تقسيم مىكند. در ديدگاه كلامى به طور عمده دو بعد از ابعاد شخصيت و زندگانى امام مهدى (ع) مورد توجه قرار مىگيرد: نخست اينكه آن حضرت، حجت خدا، تداوم بخش سلسله حجتهاى الهى و دوازدهمين امام معصوم از تبار امامان معصوم شيعه است كه در حال حاضر در غيبت به سر مىبرند. دوم اينكه ايشان شخصيتى است تاريخى كه در مقطع زمانى معينى از پدر و مادر مشخصى به دنيا آمده، حوادث متعددى را پشت سر گذاشته، با انسانهاى مختلفى در ارتباط بوده و منشأ رويدادها و تحولات مختلفى در عصر غيبت صغرا بوده اند.[٦]
ديدگاه فرهنگى- اجتماعى ضمن پذيرش همه مبانى و اصول مطرح شده در ديدگاه كلامى- تاريخى در پى اين است كه موضوع مهدويت را مبنايى براى پىريزى كليه مناسبات فرهنگى، سياسى و اقتصادى در عصر غيبت قرار دهد.
شاخصترين فقيه، متكلم و انديشمندى كه درديدگاه فرهنگى- اجتماعى به تحليل و بررسى انديشه مهدويت و فرهنگ انتظار پرداخته، امام خمينى (ره) بوده كه نظريه ولايت فقيه را ارائه دادند. يكى از مهمترين دلايل امام هم كه به آن استناد كرده، توقيع يا دست خطى بوده كه از سوى امام عصر (ع) به اسحاق بن يعقوب صادرشده در پاسخ به سؤالى كه پرسيده بودند در ايام غيبت كبرى در حوادث و پيشامدها چه بايد بكنيم؟ در آن توقيع و دست خط بيان شده، «در ايام غيبت كبرى درحوادث و پيشامدها به راويان حديث ما رجوع كنيد چون آنان حجّت من بر شمايند و من حجت خدا بر شما». اين مبناى اصلى نظريه امام خمينى قرار گرفت كه با رهبرى و تلاشهاىايشان ومردم سرانجام انقلاب اسلامىبه پيروزى رسيد.[٧]
پس از بررسى شاخصهاى انتظار فعال و غير فعال، نحوه ارايه محتواى آيتمها وساير متغيرها در ١٥٩٧ آيتمِ برنامه «به سوى ظهور» مىتوان به مهمترين نتايج اين تحقيق بدين شرح اشاره نمود:
- برنامه «به سوى ظهور» تنها در ١٩ درصد از آيتمهاى خود به مبحث انتظار فعال پرداخته است.
- اين برنامه با ٦٣ درصد بيشترين شيوه و نحوه ارايهاش، شيوه ارايه احساسى و عاطفى است و بيشترين محتواى آيتمهاى اين برنامه با ٥٦ درصد به مباحث احساسى و عاطفى اختصاص داشته است، در حالىكه دراين برنامه سهم مباحث كلامى (اعتقادى)- تاريخى ٣/ ١٣ درصد و مباحث اجتماعى- سياسى ١٢ درصد بوده است.
- بيشترين نحوه ارايه محتواى آيتمهاى برنامه به شكل احساسى و عاطفى ٦٣ درصد بوده است. درحالىكه ١٧ درصد آيتمهاى برنامه، نحوه ارايه شناختى، استدلالى و معرفتى داشته اند و ٥/ ١٩ درصد نحوه ارايه اطلاع رسانى.
- ٤٨ درصد از آيتمهاى برنامه را آيتم «وله» تشكيل مىدهد كه ٨٩ درصد ازاين ميزان را ولههاى احساسى به خود اختصاص داده اند.
- بيش از ٦٠ درصد پيام آفرينان برنامه را مردان تشكيل مىدهند.
مىتوانيم اينگونه نتيجهگيرى كنيم كه اين برنامه بيشترين نحوه ارايهاى كه بدان پرداخته و برجسته سازى نموده است، شيوه ارايه احساسى و عاطفى است.
بيشتر مخاطبان ما به خصوص نسل جوان اطلاعات درستى