سجايا و مكارم اخلاقى امام مهدى (ع) را نيز به دو گونه مى‌توان توصيف كرد: نخست، براساس آيات و رواياتى كه در توصيف پيامبر گرامى اسلام (ص) رسيده‌اند؛ چرا كه آن حضرت از نظر ويژگى‌هاى اخلاقى نيز شبيه‌ترين مردم به حضرت ختمى مرتبت (ص) است و دوم، براساس رواياتى كه به طور خاص به توصيف سجاياى اخلاقى آن حضرت پرداخته‌اند.

قرآن كريم در آيات متعددى به توصيف پيامبر خاتم (ص) پرداخته و آن حضرت را به دليل ويژگى‌هاى برجسته و منحصر به فردش ستوده است كه از آن جمله مى‌توان آيات زير را برشمرد:

١. در نخستين آيه، خداوند كريم ويژگى نرم‌خويى پيامبر اكرم (ص) را يادآور شده و مى‌فرمايد اگر اينچنين نبودى مردم از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند:

پس با بخشايشى از [سوى‌] خداوند، با آنان نرم‌خويى ورزيدى و اگر درشت‌خويى سنگدل مى‌بودى، از دورت مى‌پراكندند ...[١]

٢. در آيه‌اى ديگر، خداوند متعال به دلسوزى، احساس مسئوليت، خيرخواهى و مهر و محبت بى‌پايان رسول خاتم (ص) نسبت به امتش اشاره كرده، مى‌فرمايد:

بى‌گمان پيامبرى از [ميان‌] خودتان نزد شما آمده است كه هر رنجى ببريد، بر او گران است. بسيار خواستار شماست؛ با مؤمنان، مهربانى بخشاينده است.[٢]

٣. يكى ديگر از آيات قرآن، رحمت بودن پيامبر اكرم نسبت به همه جهانيان را مورد توجه قرار داده، مى‌فرمايد:

و تو را جز رحمتى براى جهانيان، نفرستاده‌ايم.[٣]

٤. آيه ديگرى از قرآن در مقام ستايش خلق و خوى بى‌نظير پيامبر اسلام (ص) مى‌فرمايد:

و به راستى تو را خويى است سترگ.[٤]

با توجه به آنچه گذشت مى‌توان گفت: خاتم اوصيا نيز چون خاتم پيامبران مظهر نرم‌خويى، دلسوزى، خيرخواهى، مهر، محبت، گذشت و خلق و خوى شايسته و سترگ بوده و رحمتى براى همه جهانيان است.

در مورد خصال اخلاقى حضرت مهدى (ع)، به طور خاص، روايات متعددى از طريق شيعه و اهل سنت نقل شده است، كه در اينجا به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

١. ابن حماد در كتاب خود از يكى از راويان اهل سنت در مورد ويژگى‌هاى امام مهدى (ع) چنين نقل مى‌كند:

نشانه مهدى اين است كه بر كارگزاران [دولت خويش‌] سخت‌گير و با مستمندان بسيار بخشنده و مهربان است.[٥]

٢. امام صادق (ع) نيز در پاسخ اين پرسش كه امام (ع) چگونه شناخته مى‌شود، مى‌فرمايد:

[امام را] با آرامش و وقار ... و نيز با حلال و حرام و نيازمندى مردم به او، در صورتى كه او خود به هيچ كس نياز ندارد [مى‌توان شناخت‌].[٦]

٣. امام رضا (ع) در بيان ويژگى كلى امامان معصوم (ع) سخنان ارزشمندى دارند، كه براساس آن مى‌توان به توصيف امام مهدى (ع) نيز پرداخت، آن حضرت مى‌فرمايد:

او به مردم از خودشان سزاتر و از پدران و مادرانشان براى آنها دلسوزتر است. او از همه مردم در برابر خدا متواضع‌تر، و در عمل به آنچه خود بدان فرمان مى‌دهد، سخت‌كوش‌تر، و در دورى گزيدن از آنچه كه خود از آن نهى مى‌كند، خوددارتر است.[٧]

٤. آن حضرت در ادامه مى‌فرمايد:

او با دو نشانه شناخته مى‌شود: دانش [بى‌كران‌] و استجابت دعا و اينكه او از همه رويدادهايى كه واقع مى‌شوند، پيش از وقوعشان خبر مى‌دهد. همه اينها به سبب پيمانى است كه از سوى پيامبر خدا با او بسته شده و وى آن را به وسيله پدران خود از آن حضرت به ارث برده است.[٨]

توصيف سيماى ظاهرى و خصال روحى حضرت بقية الله الاعظم- ارواحنا له الفداء- را با بخشى از كتاب منتهى‌الامال مرحوم شيخ عباس قمى به پايان مى‌بريم.

اين محدث بزرگ مفاد روايات مختلى را كه در توصيف آن حضرت رسيده، گردآورده و در بيان اوصاف ايشان مى‌نويسد:

همانا روايت شده كه آن حضرت شبيه‌ترين مردم است به رسول خدا (ص)، در خَلق و خُلق، و شمايل او شمايل آن حضرت است و آنچه جمع شده از روايات در شمايل آن حضرت، آن است كه آن جناب ابيض [سفيد] است كه سرخى به او آميخته؛ و گندمگون است كه عارض شود آن را زردى از بيدارى شب، و پيشانى نازنينش فراخ و سفيد و تابان است و ابروانش به هم پيوسته و بينى مباركش باريك و دراز كه در وسطش فى الجمله انحدابى [برآمدگى‌] دارد و نيكورو است و نور رخسارش چنان درخشان است كه مستولى شده بر سياهى محاسن شريف و سر مباركش، گوشت روى نازنينش كم است. بر