امام حسن عسكرى (ع) در هشتم ماه ربيع الاوّل سال ٢٦٠ هجرى در ٢٩ سالگى به شهادت رسيد و بدين سان، امامت فرزند موعودشان آغاز گشت و از همين زمان بود كه شيعيان براى نخستين بار طعم غيبت را چشيدند. آغاز غيبت صغرا مصادف با آغاز امامت حضرت مهدى (ع) بود تا مردم آرام آرام با مفهوم تلخ و دردناك غيبت آشنا شده، بتوانند تا آن زمان كه به اشتباه خود پى مى‌برند و به وظايف خود در برابر امامان آگاه مى‌شوند، همچنان ديندار بمانند. در دوران غيبت صغرا چهار نايب خاص، امر وساطت ميان امام (ع) و شيعيان را به عهده داشته و چنان‌كه خواهيم ديد، همه آنها معروف و سرشناس بوده‌اند. آنان احكام دين را از وجود اقدس امام زمان (ع) گرفته و در اختيار شيعيان مى‌گذاشتند. سؤالات [كتبى و شفاهى‌] ايشان را به حضور امام زمان (ع) برده و سپس پاسخ را به شيعيان مى‌رسانيدند و همچنين، وجوه شرعى شيعيان را با وكالتى، كه از امام داشتند، مى‌گرفتند [و به حضرت تحويل مى‌دادند يا با اجازه ايشان مصرف مى‌كردند] آنان جمعى بودند كه امام حسن عسكرى (ع) در زمان حيات خود عدالتشان را تأييد فرمود و همه را به عنوان امين امام زمان (ع) معرفى كرد و بعد از خود، ناظر املاك و متصدى كارهاى خويش گردانيد، و آنها را با نام و نسب به مردم معرفى نمود.

اينها، همه داراى عقل، امانت، وثاقت، دِرايت، فهم و عظمت بودند.

همان‌گونه كه گفتيم، جريان نمايندگى و نيابت امام زمان (ع) دو هدف اساسى را دنبال مى كرد كه عبارتند از:

اوّل: آماده كردن اذهان عمومى براى غيبت كبرا و عادت دادن تدريجى مردم به پنهان‌زيستى امام (ع). چه بسا غيبت ناگهانى حضرت، موجب انكار مطلق وجود حضرت مهدى (ع) و انحراف افكار عمومى مى‌شد.

دوم: رهبرى دوستداران و طرفداران امام زمان (ع) و حفظ مصالح اجتماعى شيعيان در برابر خلأ و كمبودى كه از ناحيه غيبت امام (ع) در اجتماع شيعيان پيدا شده بود. امام زمان (ع) توانست به وسيله آنان رهبرى خويش را در جامعه اعمال كند و خسارت‌هاى ناشى از غيبت خويش را جبران كند.

نوّاب خاص، وظايفى بر عهده داشتند كه عبارت بود از:

اوّل: پنهان نگه داشتن نام و مكان امام (ع) و رفع شكّ و ترديد درباره آن حضرت.

دوم: جلوگيرى از به وجود آمدن فرقه‌هاى انحرافى شيعيان.

سوم: پاسخ‌گويى به پرسش‌هاى فقهى و مشكلات علمى و عقيدتى.

چهارم: مبارزه با مدعيان دروغين نيابت.