شده و منابع و متون شيعى آن را پرورانده اند. آن گونه كه در منابع قديمى اهل سنت به اين موضوع پرداخته شده، در متون قديمى خودمان اين موضوع را نمى توانيم پيدا كنيم.

\* برخورد حضرت على (ع) و نحوه ارتباط ايشان با خلفا پس از اين ماجراها چگونه بود؟

با توضيحاتى كه پيش از اين آمد، حضرت به نحوى پس از سقيفه اين جريان را پذيرفتند و اعتراضى نكردند. تا زمانى كه حضرت فاطمه (س) زنده بودند، حضرت على (ع) از خانه بيرون نيامدند. در اين مدت كوتاه شش ماهه به بيان مورخان شيعه و ٧٥ روز به نظر محدثان شيعه، امام على (ع) كاملًا منزوى و در خانه به جمع آورى قرآن مشغول بودند.

بعد از اين قضايا مرحله دوم شروع مى شود و ايشان به صحنه مى آيند. ما معتقديم ايشان بر جامعه، ولايت داشتند، حتى اگر مردم اين ولايت را نپذيرفته باشند و ايشان به دارالخلافه گام ننهاده باشند. امام (ع) هادى در جامعه و حجت خداوند است و بايد مردم را هدايت كنند و نمى توانند نسبت به حوادثى كه در اطرافشان مى گذرد بى تفاوت باشند. امام نمى خواهند سرنوشت اين جامعه دچار انحراف بشود و به طور ضمنى نوعى اظهارنظر مى كردند، كه درعين حال كه تأييد حاكميت نبود از انحرافات جلوگيرى كنند.

در جنگ ها امام (ع)، با روى باز نظر مشورتى مى دادند. مثلًا در فتح بيت المقدس حضرت به عمر مى فرمايند كه خودت شخصاً برو با آن ها صلح نامه را منعقد كن. آن ها وقتى خليفه را ببينند، با اطمينان خاطر صلح را مى پذيرند. يا در جنگ با شاميان به ابوبكر توصيه مى كنند يك نفر ديگر با سپاهيان راهى كن و خود نرو. اگر تو كشته شوى مثل اين است كه شيرازه امور از هم بپاشد. تو مثل محور آسياب باش كه مردم پيرامون تو بچرخند. اين محور نبايد به هيچ وجه آسيب ببيند. در صورتى كه اگر ما بوديم چنين اظهار نظر نمى كرديم. امام مى خواستند اين دين نو، حفظ شود و توسعه پيدا كند، به همين جهت از همه مسئوليت هاى امامت خويش كناره نگرفتند. علاوه بر همه اين ها حضرت در صحنه حضور فعّالى داشتند و به تربيت ياران و صحابه فداكار براى خود پرداختند و براى آينده زمينه سازى كردند. حضرت (ع) خلفا را خيلى ارشاد و راهنمايى مى كردند و آن قدر مشكلات قضايى را برطرف مى كردند كه عمر مى گفت: «قاضى ترين فرد مدينه على است» و يا «اگر على نبود، عمر هلاك مى شد». حضرت در عين سكوت و حاشيه نشينى، پويا و فعال بودند.

يكى از كارهاى خيلى مهم حضرت (ع) تربيت كادر مجرب براى حكومت بود. امام على (ع) اجازده دادند در حكومتى كه براى آن هيچ مشروعيتى قائل نبودند، سلمان و عمار و مقداد و «حذيفه» حضور پيدا كنند. سلمان، حاكم «مدائن» مى شود. آذربايجان را «مالك اشتر» فتح كرد. اگر شمشير مالك بعدها در حمايت حضرت على (ع) به كار مى رود، تجربه اش را در دوره قبل كسب كرده است. امام (ع) پس از به حكومت رسيدن از همين افراد براى چيدن كادر خود استفاده مى كند. اين ها همه از انصار بودند، همان كسانى كه حق و حقوقشان در دولت گذشته پايمال شد، هر چند در سقيفه به آن ها قول دادند كه وزير حاكميت باشند. برعكس، وقتى امام على (ع) به حكومت رسيدند، تمام كسانى را كه سر كار گماشتند همه از انصار بودند و خودشان آن ها را مجرّب كرده بودند. در بحث فتوحات، حكومت، ماليات و خراج و هر چه حساب كنيد حضرت به آن ها اجازه دادند كه يارانشان با حكومت همكارى كنند تا براى دوره خلافت خود يك كادر مجرب و توانا داشته باشند.

معرفى كتاب‌

تحليلى بر مواضع سياسى على بن ابى طالب (ع)، پس از رحلت پيامبر (ص) تا قتل عثمان بن عفان، اصغر قائدان، چاپ اول: تهران، اميركبير، ١٣٧٦

بر تاريخ پژوهان اسلامى، اين امر روشن است كه سال هاى پس از رحلت پيامبر اكرم (ص) تا قتل خليفه سوم، يكى از دوران هاى حساس، پرماجرا و سرنوشت سازى است كه هنوز پس از چهارده قرن، گرد و غبار طوفان حوادث آن فرو ننشسته است. اگرچه تحقيقات و بررسى‌هاى بسيار مفيد و ارزنده اى كه در زمينه تاريخ صدر اسلام و اميرالمؤمنين (ع)، اما اين تحقيقات عمدتاً يا به حيات آن حضرت در دوران پيامبر (ص) و يا خلافت پنج ساله امام على (ع) اختصاص داشته و به دوران ٢٥ ساله امام على (ع) اختصاص داشته و به دوران ٢٥ سال قبل از خلافت آن حضرت كمتر پرداخته شده است. در كتاب تاريخ تحليلى بر مواضع سياسى على‌بن‌ابى‌طالب (ع) پس از رحلت پيامبر (ص) تا قتل عثمان بن عفان، اثر دكتر اصغر قائدان از محدود آثارى است كه توانسته به خوبى و بر اساس معتبرترين و قديمى‌ترين منابع متعلق به دو، سه قرن آغازين تاريخ اسلام- به ويژه منابع اهل سنت- را با هدف نزديكى و وحدت شيعه و سنى، در اين موضوع مهم، محور پژوهش قرار داده است.

اين كتاب مشتمل بر يك مقدمه، دو بحث آغازين- گذرى بر منابع، على‌بن ابى‌طالب (ع) از بعثت تا واپسين ايام حيات پيامبر (ص)-، و پنج فصل به اين شرح است:

١. امام على (ع) به هنگام بيمارى، رحلت پيامبر (ص) و تشكيل سقيفه بنى‌ساعده؛

٢. حمايت و جانب‌دارى از رهبرى امام على (ع) پس از انجام بيعت ابوبكر در سقيفه؛ ٣. امام على (ع) در دوران خالفت ابوبكر؛

٤. امام على (ع) در دوران خالفت عمربن خطاب؛

٥. امام على (ع) در دوران خلافت عثمان.

تقدير استادان صاحب‌نام رشته تاريخ (دكتر صادق آيينه‌وند و دكتر سيد جعفر شهيدى)، از مؤلف محترم، در صفحات آغازين متن كتاب آمده است. مطالعه اين اثر را به خوانندگان محترم مجله پيشنهاد مى‌كنيم.