نهضت تحريم تنباكو، در تاريخ يك قرن و اند اخير ايران، نامى بغايت آشناست. نهضت مزبور، در حقيقت، شكننده و خنثاكننده تلاش‌هاى حساب شده و سازمان يافته‌اى بود كه ديپلماسى فرصت‌طلب و سوداگر انگليس (در زمان نخست‌وزيرى لفرد ساليسبورى) از مدت‌ها پيش، بويژه از زمان درگذشت مرحوم آية اللَّه حاج ملا على كنى، ١٣٠٦ ق.) آغاز كرده و در اين راه به موفقيت‌هاى سريع و چشمگيرى نيز دست يافته بود.

انحصارى معادن ايران و از آن جمله نفت و بهره‌بردارى از ثروت‌هاى طبيعى اين سرزمين را در اختيار انگليس‌ها قرار مى‌داد (جمادى الاولى ١٣٠٦ ق./ ژانويه ١٨٨٩ م.).

٣. امتياز رژى كه اختيار كشت و برداشت و خريد و فروش توتون و تنباكوى ايران را منحصراً به دست يك كمپانى انگليس مى‌سپرد (رجب ١٣٠٧ ق./ مارس ١٨٩٠ م.).

در اين ميان، بويژه قرارداد رژى، بهانه‌اى شد كه انگليس‌ها ايران را جولانگاه عمّال رنگارنگ خود قرار دهند و حتى جاىْ‌جاى اين كشور اسلامى را عرصه تبليغات تبشيرى سازند، اما ....

امّا نهضت تحريم تنباكو، به رهبرى داهيانه ميرزاى شيرازى وهمدلى نوع علما و پشتيبانى وسيع وحيرت‌انگيز طبقات مختلف ملت ايران، بويژه تجار، اين تهاجم شوم را متوقف ساخت. آرى، نهضت ضداستعمارى تحريم، نه‌تنها امتياز رژى (و پاره‌اى امتيازات ديگر نظير امتياز انگور و شراب) را بر هم زد، بلكه اساساً به حيثيت سياسى دولت انگليس- كه آفتاب در مستعمراتش غروب نمى‌كرد- لطمات سخت وارد ساخته و توطئه عميق و همه جانبه آن قدرت استعمارى را بر ضد استقلال و آزادى ايران اسلامى درهم شكست و براى سال‌هاى طولانى به تأخير افكند. به گواهى «ادوارد براون» چهره مرموز سياست انگليس:

امتياز تنباكو پايان يافت ولى عوارض آن باقى ماند، و از اين عواقب لطمه بزرگى به حيثيت دولت انگليس وارد آمد ... حيثيت انگليسيان كه دستخوش تضييع سنگين از شكست احمقانه و خنده‌آور امتياز تنباكو گرديد، طبيعى و غيرقابل احتراز بود. اين امتياز محكوم به بدترين عقوبت‌ها شد.

با شكست مفتضحانه كمپانى رژى، سرمايه‌داران طمّاع غربى كه بوى زر مستشان كرده و براى بلع منابع ايران دندان تيز نموده بودند واپس نشستند؛ و حتى خود ساليسبورى پس از شش سال صدارت، در اثر بحران ناشى از نهضت تحريم، مسند حكومت را درباخت ....

روزنامه فرانسوى «با» در شماره ٥، فوريه ١٩٠٠ خويش، با اشاره به نهضت تحريم مى‌نويسد:

... ولف ... وقتى در سال ١٨٩٢ تهران را ترك كرد خاطرش جمع بود كه ايران در تحت تسلط كامل انگلستان قرار گرفته، لكن موفقيت‌هاى وى در ابتداى كارش بود. چه، ولف كه قبل از حركتش از ايران به خيال خود با گرفتن امتياز انحصار فروش تنباكو در ايران براى يك كمپانى انگليسى، شاهكار سياسى خود را به خرج داده ... در ظرف يكى دو ماه، انقلاب كه ابتداى آن از تبريز شروع شده بود، به تهران سرايت كرد و ناصرالدين شاه در كاخ خود محصور شد. دكتر فوريه در يادداشت‌هاى روزانه خود، كه اخيراً انتشار يافته، شورش تهران را بخوبى توضيح داده و انحطاط نفوذ انگليس را در ايران نشان مى‌دهد.

دكتر فوريه، پزشك فرانسوى مخصوص ناصرالدين شاه بوده است كه يادداشت‌هاى تاريخى او، منبع خوبى براى آشنايى با تب و تاب نهضت تحريم و پيامدهاى آن است. وى در يادداشت ٢ جمادى الثانى ١٣٠٩ ق. مى‌نويسد:

مردم هنوز دست به كشيدن قليان نبرده‌اند. اخبارى هم كه از لندن مى‌رسد چندان اطمينان بخش نيست. سهام بانك شاهنشاهى به نصف قيمت رسيده و چون تسطيح جاده‌هاى جنوب و استخراج معادن و معاملات ترياك كه همه ضميمه امتياز بانك بوده، كليه اين امور دچار وقفه شده است و بيم ضرر براى همه بخصوص براى بانك مى‌رود. اگر اين حال دوام كند خسارت جبران ناپذيرى متوجه همه چيز خواهد شد.