علاوه بر اين، سكوت انديشمندانه را بايد راهى در رسيدن به مقام قرب دانست؛ چون از طريق سكوت است كه نفس انسانى ادب‌پذير مى‌گردد و از انضباط برخوردار مى‌شود. امام رضا (ع) بيان داشته‌اند:

«در ميان بنى‌اسرائيل هيچ‌كس نمى‌توانست عنوان عابد را براى خود احراز كند؛ مگر آنكه ده سال سكوت اختيار مى‌كرد و آنگاه كه چنين مدّتى را در سكوت به سر مى‌برد، عابد مى‌شد.»[١]

بر اين اساس، نقش سكوت به‌جا، در سازندگى انسان، از نظر علمى و اخلاقى، بر هيچ خردمندى پوشيده نيست. درباره سكوت و ارزش آن، روايات فراوانى جلب نظر مى‌كند و فرزانگان دين و دانش در اهمّيت آن بسيار سخن گفته‌اند.

اين مثل و سخن معروف است كه:

اگر سخن به مانند نقره گران‌قدر باشد، بايد گفت سكوت و لب فروبستن همچون زر از بها و ارزشى فزون‌تر برخوردار است. سكوت و درنگ لطيف و خوشايند حضرت رضا (ع) هم‌زمان با سخن گفتن ديگران با او و استماع جالب او به گفتار ديگران- كه از دورن انديشمند مايه مى‌گرفت- يكى از ويژگى‌هاى شخصيت روانى آن حضرت بوده است كه درباره خصال اين امام بزرگوار نوشته‌اند:

هرگز با سخن خويش، بر كسى جفا نكرد و تا سخن كسى به پايان نمى‌رسيد، لب به سخن نمى‌گشود و كلام ديگران را قطع نمى‌كرد؛ بلكه با سكوتى دلنشين به گفته‌هاى ديگران كه با وى سخن مى‌گفتند، گوش فرا مى‌داد، آنگاه پس از فراغ او از گفتار، سخن آغاز مى‌كرد.[٢]

پيداست كه بر اساس اين رهنمود جالب، بايد سخن گفتن، در پس سنگرى آغاز گردد كه پى و اساس نخستين آن، سكوت مى‌باشد كه استماع و دريافت حقايق و حفظ و نگهبانى و عمل به آنها بر چنين سكوتى مبتنى است. پس همان‌گونه كه امام رضا (ع) فرموده‌اند، سكوت را بايد درى از درهاى حكمت و خير و سعات دانست.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. «تحف العقول»، ص ٤٤٢.

[٢]. امين عاملى، «فى رحاب اهل‌البيت (ع)»، ج ٤، ص ١٤٧.

[٣]. قمى، «منتهى‌الآمال»، ج ٢، ص ١٨٧.

[٤]. امين عاملى، «فى رحاب اهل‌البيت (ع)»، ج ٤، ص ١٠٨.

برگرفته از «مرورى بر پاره‌اى از سيرت و رهنمودهاى اخلاقى و تربيتى حضرت رضا (ع)»، اثر محمّدباقر حجّتى.

منبع: نشريه زائر، شماره ٢٥٣، ص ٨٤.