ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٢٥ - تيپ شناسى مجرمان اقتصادى
يقهسفيدان مىنامند؛[١] زيرا اغلب اين جرايم و مفاسد، توسط صاحبان قدرت و ثروت به واسطه رانت اطّلاعاتى و داشتن روابط نزديك با متولّيان جريان اقتصاد و درآمدهاى دولت، صورت مىگيرد. تجربيات قضّات و مأموران پليس مبارزه با جرايم اقتصادى در رسيدگى به پروندههاى مفسدان اقتصادى، حاكى از آن است كه جريان و مفاسد اقتصادى، به تنهايى رخ نمىدهند و شكلگيرى آنها مستلزم ارتكاب مجموعهاى از جرايم توسط مجرمان اقتصادى مىباشد؛ مثلًا اخذ تسهيلات غيرمجاز بانكى يا عدم ايفاى تعهّدات بانكى يا تصرّف غيرقانونى در اموال دولتى يا تقلّب در مزايده و مناقصههاى دولتى و ... كه از سوى افراد حقيقى رخ مىدهد و مستلزم شكلگيرى مفساد ديگرى، مانند رشاء، خيانت در امانت، تبانى، اهمال و ... از سوى كاركنان دولتى است.
پديده رانت و رانتخوارى نيز كه از آن، به تبعيض در توزيع منابع، امكانات و فرصتهاى ويژهاى كه ديگران در شرايط مساوى از آن برخوردار نيستند، از مفاسدى ياد شده است كه در شكلگيرى مفاسد و جرايم اقتصادى نقش برجستهاى دارد.
پولشويى يكى از مصاديق نسبتاً جدّى جرايم اقتصادى است كه در سنوات اخير، از اهمّيت ويژهاى در عرصه بينالمللى برخوردار گشته است. در پروسه پولشويى عوايد نامشروع به شكلى مرموز و پيچيده وارد روابط مشروع مالى و تجارى مىشود، به تدريج چهره واقعى اقتصاد كه مبتنى بر مشروعيت و قانونمدارى است، كمرنگ مىگردد و نه فقط آثار و نتايج جرم در اين فرآيند هضم مىشود، عملًا قسمتى از اقتصاد به خدمت پولشويان و سازمانهاى بزهكار درمىآيد و سود سرشارى را عايد آنها مىسازد. ٢٣ اين جرم اغلب توسط گروههاى سازمانيافته و تبهكار انجام مىشود كه موفّقيت در آن، مستلزم طى فرآيندهاى پيچيدهاى است كه مجال طرح فرآيند يادشده در اين مقاله فراهم نيست. اجمالًا اينكه توسعه چنين جرمى ناشى از ناكارآمدى نظامات يك كشور در مقابله با آن است.
تيپشناسى مجرمان اقتصادى
در يك دستهبندى كلان در مورد مجرمان مالى و اقتصادى كه طيف متنوّعى از مجرمان را به خود اختصاص مىدهند، با دو دسته كلّى مواجه هستيم كه شامل مجرمان خرد و مجرمان كلان مىباشند. اين مطلب را از اين جهت مطرح نموديم كه تفاوتى اساسى از جهات مختلف (ويژگىها، ابزارها، روشها و اهداف) بين اين دو دسته وجود دارد.
دسته اوّل يا همان مجرمان خُرد اقتصادى را با كمى اغماض، مىتوان شامل سارقان غيرحرفهاى و ... داشت. بررسىها بيانگر آن است كه انگيزه اينگونه مجرمان در ارتكاب جرايم يادشده، عواملى، چون