يكى از موضوعات مورد توجّه در اقتصاد اسلامى، مسئله دورى از ربا و اجتناب از پذيرش معاملات ربوى است. امام رضا (ع) بر همين اساس، توصيه‌هاى بسيارى در جهت جلوگيرى از ربا مطرح كرده‌اند: «خداوند عزّوجل از ربا نهى كرد؛ چون مايه تباهى اموال است؛ زيرا اگر انسان يك درهم را به دو درهم بخرد، بهاى درهم، درهم است و بهاى درهم ديگر باطل و بدون حق است. پس خريد و فروش ربوى در هر حال براى فروشنده و خريدار، زيان و كمبود دارد. پس خداوند متعال ربا را ممنوع اعلام كرد؛ زيرا اموال تباه مى‌شود؛ چنان كه نهى كرد سفيهان اموال خود را در دست گيرند؛ چون بيم تباهى آن اموال مى‌رود.»[١]

در نتيجه، گرايش‌هاى سودپرستانه سرمايه‌دارى، اصول و معيارهاى انسانى و معيارهاى اخلاقى از جامعه دور مى‌شود. بر همين اساس، امام مى‌فرمايند: «علّت تحريم ربا از دست رفتن كارهاى نيك و گرايش مردم به سودخوارى و رهاكردن قرض دادن و پرداخت واجبات مالى و رها كردن نيكوكارى است.»[٢]

جلوگيرى از مفاسد اقتصادى از آيات متعدّدى از «قرآن» روشن مى‌شودكه رهبران الهى در نخستين گام‌ها و مراحل آغازين دعوت، به اجراى عدالت در روابط اقتصادى و ستيز با ظلم و خيانت و استثمار دعوت شده‌اند. اين تأكيد تا آنجا بوده است كه گويى تشكيل جامعه توحيدى بدون دگرگونى در ماهيت ظالمانه روابط اقتصادى و برقرارى عدالت اقتصادى ممكن نيست. به همين دليل است كه امام در كنار پرهيز دادن مسلمانان از گناهان كبيره، ظلم و استثمار در رابط مالى را نيز نهى مى‌كنند: «از ايمان ناب و خالص است دورى از گناهان كبيره و آدم‌كشى و كاستن از پيمانه و ترازو و خيانت در امور مالى ...»[٣]

مفهوم بخس در كلام امام، مفهومى عام است كه شامل همه مسائل مالى مى‌شود. امروز مسائال اقتصادى در سطحى بسيار بزرگتر و پيچيده‌تر از گذشته مطرح است؛ ولى همچنان آنچه در گذر تاريخى گم نشده‌است، توجّه به اصل عدالت و پرهيز از ظلم است: «اى مردم! پيمانه و ترازو را تمام و به عدل دهيد و كار و كالاى مردمان را كم‌بها نكنيد.»[٤]

پى‌نوشت‌ها:

[١]. ابوجعفر احمد بن محمد بن‌ابى‌نصر بَزَنْطى، (٢٢١- ١٥٢ ق)، از عالمان متقدم اماميه در كوفه كه در شمار اصحاب امام كاظم (ع)، امام رضا (ع)، امام جواد (ع) و نيز از اصحاب اجماع است.

[٢]. محمدرضا محمود و محمد حكيمى، «الحياة»، ج ٦، ص ٤٦٨.

[٣]. حسن بن على بن شعبه حرانى، «تحف العقول»، ص ٨٠٨.

[٤]. عيون اخبارالرضا (ع)، ج ١، ص ١٠٣.

[٥]. «معيارهاى اقتصادى در تعاليم رضوى (ع)»، صص ٨٣، ٨٨ و ٩١.

[٦]. «تحف العقول»، ص ٤٤٦، «بحار الانوار»، ج ٧٥، ص ٣٣٩.

[٧]. «عيون اخبار الرضا (ع)»، ج ٢، ص ١٣٠.

[٨]. «عيون اخبار الرضا (ع)»، ج ٢، ص ٩٢؛ «علل الشرايع»، ج ٢، ص ٤٨٠.

[٩]. «تحف العقول»، ص ٨٠٤.

[١٠]. «تحف العقول»، ص ٣٢٦؛ «بحارالانوار»، ٧٨: ٣٣٥.

[١١]. مجلسى، «بحارالانوار»، ج ٦، صص ٩٤ و ٩٣.

[١٢]. «معيارهاى اقتصادى در تعاليم رضوى»، ص ١٦٥.

[١٣]. «تفسير نور الثقلين»، ج ٢، ص ٤٩٥.

[١٤]. «عيون اخبار الرّضا (ع)»، ج ٢، ص ١٦٩.

[١٥]. «مسند الامام الرضا (ع)»، ج ٢، ص ٣٠٦.

[١٦]. «علل الشّرائع»، ج ٢، ص ٤٨٣.

[١٧]. «وسائل الشّيعه»، ج ١٥، ص ٣٢٩.

[١٨]. سوره هود، آيه ٨٥.

منبع: نشريه «جريان امروز»، شماره چهاردهم، تيرماه ٩٥، صص ١٠٨ و ١٠٧.