از بررسى كاربردهاى گوناگون واژه سرداب در لغت و عرف عامّه مردم به خوبى معلوم مى‌شود كه اين كلمه در كتاب‌هاى لغت و اصطلاح رايج در زبان اغلب مردم در طول تاريخ، به يك معنى به كار مى‌رود. توضيح آنكه سرداب و سردابه به خانه‌اى گفته مى‌شود كه آن را در زمان‌هاى سابق به ويژه در مناطق گرمسير، در آن موقع كه هنوز وسايلى چون كولر، پنكه، يخچال و ... ساخته نشده بود، در زمين مى‌ساختند تا در ايّام بسيار گرم تابستان از طريق سكونت در آنجا، از گزند گرما در امان باشند و به وسيله قرار دادن اغذيه و اشربه فاسد شدنى در اين مكان، از فاسد شدن آنها جلوگيرى نمايند. مرحوم دهخدا در اين‌باره مى‌نويسد:

سرداب، خانه‌اى را گويند كه در زمين سازند؛ خانه‌اى كه در زيرزمين سازند تا در گرما به آن پناه برند و آب در آنجا نگاه دارند تا سرد بماند ....[١]

سرداب غيبت‌

متوكّل عبّاسى نسبت به شيعيان و دوستداران اهل بيت (ع) بسيار سخت‌گيرى مى‌كرد. تاريخ‌نگاران نقل مى‌كنند كه هيچ‌كس مثل متوكّل به گماردن جاسوس و جمع‌آورى اخبار مناطق گوناگون اهتمام نداشت. وقتى جاسوسان وى و فرماندار نظامى مدينه، عبدالله بن محمّد هاشمى، در مورد فعّاليت‌هاى سياسى امام هادى (ع) و نفوذ معنوى او در بين مردم و به ويژه شيعيان گزارش‌هايى به متوكّل دادند، او بسيار نگران شد؛ زيرا شرايط به گونه‌اى نبود كه بتواند آن حضرت را به زور به زندان يا تبعيد بفرستد يا جلوى فعّاليت‌هاى او را بگيرد؛ از اين‌رو به حيله و نيرنگ متوسّل شد و به ظاهر، نامه محبّت‌آميزى به امام هادى (ع) نوشت و او را به «سامرّاء» دعوت كرد.

آنگاه بدون معطّلى يحيى بن هرثمه را با سيصد سرباز مأمور كرد كه امام هادى (ع) را به همراه خانواده به سامرّاء، مركز خلافت عبّاسى، منتقل نمايد تا در سامرّاء از هر جهت بتواند آن حضرت را زير نظر داشته باشد. به اين ترتيب، حضرت هادى (ع) در سال ٢٣٦ ه. ق. به سامرّاء برده شدند و بيش از بيست سال در بدترين شرايط، تحت نظر دژخيمان عبّاسى در شهر سامّراء زندگى كرد و در نهايت، با توطئه‌اى كه متوكّل چيده بود، در سال ٢٥٤ ه. ق. به شهادت رسيد و جنازه مطهّر آن حضرت در همان خانه مسكونى خود، به خاك سپرده شد.

پس از شهادت امام هادى (ع)، حضرت عسكرى (ع) در همان خانه‌اى كه پدر بزرگوارشان در آنجا زندگى مى‌كردند، سكونت گزيدند.

درباره سرداب دو ديدگاه وجود دارد:

- بسيارى بر اين باورند، با توجّه به شرايط جغرافيايى منزل، همانند ديگر خانه‌ها از ابتدا، اين سرداب با همين عنوان و كاركرد وجود داشته است؛

- برخى مانند مرحوم علّامه عسكرى بر اين باور بوده‌اند كه شهرهايى، مانند سامرّاء و «شهر رى»، با گذر ايام و به واسطه اختلاف ارتفاع پديدار شده، شهرهاى جديد روى شهرهاى قديم ساخته مى‌شده‌اند. بناى شهر جديد روى شهر قديم باعث مى‌شود كه خانه‌هاى مسكونى شهر قديمى كاركرد سردابى شهرهاى جديد را پيدا كند. بنا بر اين نظر، سرداب مورد بحث ما همان منزل مسكونى ائمّه (ع) بوده كه با ساخت شهر جديد، چون در ارتفاع پايين‌ترى قرار گرفته، به مانند سرداب به نظر مى‌آيد.