موضوع فساد و جرم اقتصادى در متون مختلف، به شكل‌هاى متنوّعى مورد بررسى قرار گرفته است و اغلب از آن، با عنوان فساد و جرم مالى ياد نموده و آن را مترادف با اين واژه مى‌دانند. تفاوت جرم با فساد، از آنجا نشئت مى‌گيرد كه براى جرم، قانون مجازات تعيين شده است؛ ولى معيار اثبات فساد، وجود مجازات قانونى نيست؛ بلكه انحراف از اخلاق و هنجارهاى پذيرفته شده اجتماعى، ملاك تعريف فساد است. در ضمن، چون مفاسد و جرايم اقتصادى، به واسطه رفتارهاى متقلّبانه و تبانى كاركنان دولتى به وقوع مى‌پيوندد، برخى پژوهشگران را واداشته تا آن را در چارچوب فساد ادارى ارزيابى نمايند.

امنيت ملّى‌

نويسندگان و انديشمندان علوم سياسى و امنيتى در تبيين مفهوم امنيت ملّى، مطالب متنوّعى مطرح نموده‌اند كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود. برخى معتقدند امنيت ملّى، حالتى است كه ملّتى فارغ از تهديد از دست دادن تمام يا بخشى از جمعيت، دارايى يا خاك خود، به سر برد.[١] برخى در تعريف اين واژه مى‌نويسند:

امنيت ملّى، منافع ملّى و صيانت ذات كشور، همگى متوجّه يك پديده و معنا هستند و آن حفظ وجود خود مى‌باشد و منظور از حفظ وجود خود، عبارت است از حفظ هويت مادّى و معنوى، شامل ارزش‌هاى ملّى در برابر تجاوز و تهديد به تجاوز. اين ارزش‌ها شامل حفظ ارزش‌هاى دينى، حفظ جان مردم، حفظ تماميت ارضى، حفظ سيستم‌هاى سياسى، اقتصادى و حفظ استقلال مى‌باشد.[٢]

ماندل در اين‌باره مى‌نويسد:

امنيت ملّى شامل تعقيب روانى و مادّى ايمنى است و اصولًا جزو مسئوليت حكومت‌هاى ملّى است تا از تهديدات مستقيم ناشى از خارج، نسبت به بقاى رژيم‌ها، نظام شهروندى و شيوه زندگى شهروندان خود ممانعت به عمل آورند.[٣]

امنيت ملّى، يعنى اطمينان از عدم تهاجم، اطمينان از عدم شكست در صورت تهاجم و اطمينان از عدم نابودى در صورت شكست از تهاجم.[٤] امنيت ملّى، يعنى توانايى يك ملّت براى پيگيرى موفّقيت‌آميز منافع ملّى خود، در هر جاى دنيا به همان نحوى كه خودش آنها را مى‌بيند.[٥] بنابراين به نظر مى‌رسد هر يك از تعاريف فوق، به بخشى از ابعاد امنيت ملّى اشاره دارند و قادر به ارائه تعريفى جامع و مانع از مفهوم امنيت ملّى نيستند.

امنيت اقتصادى‌[٦]

امنيت اقتصادى به ميزان حفظ و ارتقاى شيوه زندگى مردم يك جامعه از طريق تأمين كالاها و خدمات، هم از مجراى عملكرد داخلى و هم حضور در بازارهاى بين‌المللى اطلاق مى‌شود.[٧]

تهديد[٨]

تهديد از نظر لغوى به معنى ترساندن، بيم‌دادن و بيم عقوبت دادن‌[٩] است؛ امّا معناى آن در حوزه مطالعات مختلف، به ويژه امنيت ملّى تا حدودى مبهم و متفاوت است. ابهام در مفهوم تهديد، به علّت انتزاعى بودن آن است. مفهوم تهديد، چون امرى ذهنى و روانى و فرآيند تصوّر و ادراك آن، كاملًا پيچيده است؛ به گونه‌اى كه تعريف آن به آسانى صورت نمى‌پذيرد و در نتيجه، سبب ايجاد تفاوت‌هاى نظرى مى‌گردد.[١٠] به هر حال برخى پژوهشگران تهديد را شامل خطراتى مى‌دانند كه در محيط پيرامون سازمان وجود دارد و ممكن است منجر به بروز آسيب در داخل سازمان گردد.

ضعف‌[١١] يا آسيب‌پذيرى‌[١٢]

ضعف در لغت به معناى سستى و ناتوانى‌[١٣] آمده و در اصطلاح به كاستى‌هايى كه در سازمان وجود دارند و توان آن در انجام وظايف يا مأموريتش كاهش مى‌دهند،[١٤] تعبير شده است. آسيب نيز در لغت به معنى آزار، گزند، درد، رنج و ...[١٥] تعريف شده و در اصطلاح به ميزان حسّاسيت يك ملّت در مقابل هر اقدام يا هر ابزارى كه موجب تقليل توانايى‌ها و اراده ملّى تضمين‌كننده امنيت ملّى مى‌شود،[١٦] آمده است.

در مطالعات سياسى، اجتماعى به ويژه مديريت راهبردى، معمولًا از مشكلات و نابه‌سامانى‌هاى موردى و ساختارى موجود در درون جوامع كه هنوز فراگير نشده و در سطح محدود، مديريت و سامان اجتماعى را آزار مى‌دهد، به عنوان نقاط ضعف يا آسيب‌پذيرى ياد مى‌شود.

مهم‌ترين تهديدها و آسيب‌پذيرى‌هاى امنيت اقتصادى‌

اصولًا در حوزه مطالعات اقتصادى و امنيتى، ابتدا وجهى از امنيت اقتصادى متصوّر است و آنگاه براى آن، تهديداتى را برمى‌شمارند. به طور طبيعى ثبات و نظم اقتصادى موجود در فعّاليت‌هاى پولى و مالى جوامع كه از آن، به امنيت اقتصادى ياد مى‌شود، به دلايل فراوانى مورد تعرّض عوامل مخلّ، از انواع مختلف قرار مى‌گيرد كه هر يك داراى ويژگى‌هاى گوناگون هستند.

اگر تعريف ماندل را از امنيت اقتصادى كه در بالا گفته شد، يك تلقّى نسبتاً مناسب بدانيم، بنابراين هر عاملى كه اين نظم مفروض را به مخاطره بيندازد يا در صدد برهم زدن وضعيت مزبور باشد، ممكن است تهديدى بالقوّه براى امنيت اقتصادى باشد. بوزان تهديدهاى اقتصادى را سخت‌ترين و پيچيده‌ترين تهديدات در چارچوب امنيت ملّى‌[١٧] دانسته، اضافه مى‌نمايد تهديدهاى اقتصادى تنها ناشى از تدابير خارجيان نبوده و عدم كارايى مسئولان مديريت امور اقتصاد ملّى نيز در آن مؤثّر است. در ادامه، به منظور كاوش دقيق‌تر تهديدات و آسيب‌پذيرى‌هاى امنيت اقتصادى، برخى از مهم‌ترين آنها را به طور جداگانه مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

همان‌گونه كه در تعريف آمد، تهديدها اغلب بالقوّه و ناشى از عوامل محيط خارجى است و با اين‌همه، تهديدها تحقّق نخواهد يافت؛ مگر به آماده شدن بستر آنها در محيط داخل كه از آنها، به نقاط ضعف يا آسيب‌پذيرى ياد كرديم.