ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٤٠ - ٤ قلب
اين قوا در روايات اينگونه ترسيم شده است كه اگر انسان، بدون موانع شرّ (از جمله نفس امّاره، شيطان و طبيعت مادّى انسان) مىبود، با توجّه به اين فطرت، به آسانى خداوند را مىيافت و پرستش مىكرد. چنانچه امام صادق (ع) فرمودند:
«هيچ مولودى نيست؛ مگر آنكه بر فطرت [توحيد و اسلام] متولّد مىشود؛ ولى والدينش همان كسانى هستند كه او را يهودى و نصرانى و مجوسى مىسازند.»[١]
خداوند نيز اين سخن را در «قرآن كريم» آورده است و تأكيد مىكند كه فطرت انسانها الهى است:
«پس روى خود را با گرايش تمام به حقّ، به سوى اين دين كن با همان فطرتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است.»[٢]
از زراره، از امام باقر (ع) نقل شده است كه اين فطرت، سرشت آميخته به معرفةالله است و بدين طريق، انسانها، خداوند را مىشناسند و مىپرستند. حضرت فرمودند:
«خداوند، از پشت آدم، نژادش را تا روز قيامت درآورد و مانند مورچگان خارج شدند. سپس خود را به آنها معرفى كرد و نشان داد و اگر چنين نمىكرد، هيچكس (در دنيا) پروردگارش را نمىشناخت.»
سپس فرمودند:
«رسول خدا (ص) مىفرمايند هر نوزادى بر همين فطرت متولّد مىشود؛ يعنى خداى عزّوجل را خالق خود مىداند، همچنين است قول خداى تعالى: «اگر از آنها بپرسى، آسمانها و زمين را كه آفريده؟ خواهند گفت: خدا.»[٣]
٢. عقل
عقل در روايات، به عنوان حجّت پنهان و باطنى انسانها معرفى شده است؛ حجّتى كه انسانها به وسيله آن، به اهمّيت پيروى از اهل بيت (ع) پى مىبرند و هماهنگ با آنها عمل مىكنند؛ چنانچه در روايات عقل را «حجّت باطنى» و فرستادگان خداوند را «حجّت ظاهرى» معرفى مىكنند.[٤]
مهمترين ويژگى عقل، اين است كه انسان را به سوى اطاعت خداوند راهنمايى مىكند. امام باقر (ع) در اينباره مىفرمايند:
«چون خدا عقل را آفريد، به او فرمود: «پيش بيا.» پيش آمد. فرمود: «برگرد.» برگشت. فرمود: «به عزّت و جلالم! مخلوقى بهتر از تو نيافريدم. امر و نهى و پاداش و كيفرم متوجّه تو است.»[٥]
٣. نفس لوّامه
نفس لوّامه كه معناى ظاهرىاش «نفس ملامتكننده و سرزنشگر»[٦] است، از عوامل مؤثّر در حفظ ايمان و راندن شكّ و انكار از دل است. نفس لوّامه انسان را به سبب اعمالى كه مرتكب مىشود، مورد داورى قرار مىدهد و او را به سبب گناهانش سرزنش مىكند و به انجام واجبات، ترغيب مىنمايد. به همين دليل، برخى لغتشناسان نفس لوّامه و «وجدان» را يكى مىدانند.[٧]
٤. قلب
يكى از مهمترين قواى انسان در رسيدن به اهل بيت (ع) و طى كردن