ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٤٦ - آيا محصولات دستكارى شده ژنتيك با گياهان طبيعى شباهت دارند؟
با چاپ مقالهاى در دو قسمت در روزهاى ٢٦ و ٢٧ مهر ماه ٩٤ ه. ش. در صفحه اقتصادى روزنامه اطّلاعات با عنوان «تراريختهها؛ سؤال قرن» كه بيشتر بر اهمّيت محصولات دستكارى شده ژنتيك در رفع گرسنگى در سطح جهان توجّه كرده بود و با توجّه به اهمّيت موضوع و وظيفه آگاهسازى جامعه علمى و عموم مردم ايران به موضوع محصولات دستكارى شده ژنتيك تصميم به تهيّه مقاله حاضر كردم تا در آن وضعيت موجود، استفاده از اين محصولات را در سطح جهان، با استناد به منابع علمى ارائه كنم كه تاكنون منجر به احتياط ٢١ كشور در اتّحاديه اروپا و خارج از آن، در منع كاشت و بعضاً استفاده محدود از اين محصولات، به عنوان سياستهاى استراتژيك اين دولتها شده است. به طور خلاصه، مواضع موافقان استفاده از محصولات دستكارى شده ژنتيك در ذيل آورده شده است:
طرفداران محصولات دستكارى شده ژنتيكGMOs مدّعى مىباشندكه:
١. استفاده از تكنيكهاى مهندسى ژنتيك در ايجاد اين محصولات جديد در واقع در امتداد آميزشهاى طبيعى گياهان است و ريسك بيشتر يا متفاوتى از زاد و و لد طبيعى محصولات گياهى در طبيعت ايجاد نمىكند؛
٢. اين محصولات ايمن هستند و مىتوان آنها را مغذّىتر از محصولات گياهى طبيعى كرد؛
٣. توليد اين محصولات تحت نظارت و مقرّرات براى ايمنسازى هستند؛
٤. بازده محصول با استفاده از اين روش، افزايش پيدا مىكند؛
٥. استفاده از آفتكشها را كم مىكند؛
٦. به نفع كشاورزان خواهد بود و زندگى آنها را راحتتر مىكند؛
٧. منافع اقتصادى بالايى دارد؛
٨. سود به محيط زيست مىرساند؛
٩. كمك به تغذيه مردم جهان خواهد كرد؛
متأسّفانه بايد گفت بر اساس شواهد قابل اطمينان و مستندهاى علمى، نُه ادّعاى ذكر شده در بالا صحّت ندارد و برعكس، شواهد علمى جمعآورى و منتشر شده در طول دو دهه گذشته در ارتباط با محصولات دستكارى شده ژنتيك نشاندهنده موارد زير مىباشند:
١. محصولات دستكارى شده ژنتيك در آزمايشگاه ساخته مىشوند و استفاده از تكنولوژى مهندسى ژنتيك با مقايسه با روشهاى آميزش طبيعى در گياهان متفاوت است و ريسك اين محصولات با ريسك محصولات غير دستكارى شده ژنتيك متفاوت است؛
٢. محصولات دستكارى شده ژنتيك مىتواند سمّى، آلرژيك يا كمتر مغذّى باشند، نسبت به نوع طبيعى اين محصولات؛
٣. نظارت بر اين محصولات براى ايمن بودن ناكافى است؛
٤. پتانسيل بازدهى محصول افزايش پيدا نمىكند؛
٥. مقدار استفاده از آفتكشها را كم نمىكند؛ بلكه افزايش مىدهد؛
٦. مشكلات زيادى را براى كشاورزان ايجاد كه شامل علفهاى هرز درشت و مقاوم شده به علف كش مىشود، كيفيت خاك را كم مىكند و بازار را مختل مىكند؛
٧. سبب آثار اقتصادى آشفته و بههم ريختن بازار مىشود؛
٨. باعث صدمه زدن به خاك، بههم ريختن اكوسيستم و كاهش تنوّع زيستى مىشود؛
٩. نمىتواند مشكل غذايى جهان را حل كند؛ امّا باعث انحراف توجّه به دلايل اصلى گرسنگى در جهان مىشود؛ مانند: فقر، عدم دسترسى به غذا و سرزمين براى كاشت؛
در اين مقاله، به شواهد علمى در مورد ٩ نكته مطرح شده مدّعيان استفاده از محصولات دستكارى شده ژنتيك با استناد به منابع علمى مىپردازيم تا خوانندگان محترم خود نتيجهگيرى فرمايند.
بر اساس شواهد زياد، هيچ نيازى به ريسك استفاده از محصولات دستكارى شده ژنتيك نيست؛ در حالىكه راه حلهاى مناسب و مؤثّرى براى توسعه پايدار، با استفاده از آميزش معمولى گياهان وجود دارد. بعضى از اين تكنولوژىها، مانند تعيين نقشه ژنى و انتخاب نوع گياه با استفاده از ماركر خاص، سبب افزايش بازده محصول گياهان مىشود و آنها را به خشكى و حشرات و بيمارىها مقاوم مىكند و مىتواند نيازهاى امروز و آينده را برآورده كند. واقعيت اين است كه كيفيت و ثمر بخشى سيستمهاى توليدكننده غذا فقط به مقدار كمى، به ژنتيك گياه و به ميزان بسيار زياد، بستگى به روشهاى كشاورزى دارد كه در كشورى با زيست بومهاى متفاوت، مانند ايران، مىتواند به هزاران روش برسد.
آيا محصولات دستكارى شده ژنتيك با گياهان طبيعى شباهت دارند؟
محصولات دستكارى شده ژنتيك از نظر تكنيكى و مفهومى، با آميزش طبيعى گياهان تفاوت دارد و موجب ريسكهاى متفاوتى مىشود. در قوانين اتّحاديه اروپا، محصولات دستكارى شده ژنتيك اينچنين تعريف شدهاند: مادّه ژنتيكى به روشى تغيير داده شده است كه به طور طبيعى با آميزش يا تركيب طبيعى اتّفاق نمىافتد.[١]
در «پروتكل كارتاهنا» در ايمنى زيستى[٢] كه تفاهمنامه بين المللى است و ١٦٦ كشور جهان، از جمله دولت جمهورى اسلامى ايران آن را امضا كرده است، حفاظت از تنوّع زيستى در برابر تكنولوژىهايى كه مىتوانند منتهى به دستكارى ژنتيكى گياهان شوند، آمده است كه محصولات دستكارى شده ژنتيك با آميزش طبيعى متفاوت است و ارزيابى ايمنى بايد براى هر موجود زيستى دستكارى شده ژنتيك كه قرار است در غذا، از آن استفاده شود يا به محيط زيست رها شود، انجام پذيرد.
واقعيت اين است كه آميزش طبيعى فقط بين انوع زيستى شبيه به هم انجام مىشود (گندم و گندم و نه گندم با خيار و گوجه فرنگى يا ماهى). به اين ترتيب، ژنها اطّلاعات خود را براى همه اجزاى يك موجود، به روشى منظّم به نسل آينده انتقال مىدهند؛ در حالىكه در روش دستكارى ژنتيكى از تكنيك آزمايشگاهى استفاده مىشود تا انتقال ژن را بين موجودات غير خودى و دور انجام پذير كنند. حتّى در اين روش، مادّه ژنتيك(DNA) مصنوعى را مىتوان به ژنوم موجودات زنده انتقال داد. در محصولات دستكارى شده ژنتيكى كه هماكنون در