از امام باقر عليه السلام درباره معناى كلام خداوند عزّوجلّ آيه «قسم به شب هنگامى كه پرده مى‌افكند» پرسيدم. فرمودند: «مراد از ليل در اين آيه فلانى است كه جريان دولت خود، حكومت و بركات وجودى، اميرالمؤمنين عليه السلام را پوشاند و اميرالمؤمنين عليه السلام در دولت آنها صبر مى‌كرد تا آن حكومت به پايان برسد.» و درباره «قسم به روز هنگامى كه جلوه‌گرى مى‌كند» فرمودند: «مراد از نهار (روز) قائم ما اهل بيت عليه السلام است كه وقتى قيام مى‌كند، دولت او بر باطل غلبه خواهد كرد و قرآن در مورد او مثال‌هايى براى مردم زده و خداوند عالم در مورد او و ما، پيامبرش را مورد خطاب قرار داد و اين معانى را غير از ما نمى‌داند.»[٢]

محتواى اين روايت، معناى مورد بحث يا بخشى از آن را تأييد مى‌كند و اشاره‌اى دارد به اين نكته كه قرآن مجيد داراى مراتب و انواعى از معانى است و بعضى از مراتب معانى آن، قابل فهم انسان‌هاى عادى نيست و از معانى باطنى قرآن محسوب مى‌شود كه علم به آن مراتب در وسع قدرت فهم ذوات مقدّسه معصومان عليه السلام مى‌باشد.

٣. «أَنَّ رَجْعَتَكُمْ حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهَا يَوْمَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِى إِيمانِها خَيْرا»: اين بخش از زيارت، متضمّن آيه ١٥٨ از «سوره انعام» مى‌باشد كه مى‌فرمايد: «رجعت شما حق است.» يعنى واقع خواهد شد و شكّى در آن نيست؛ امّا در آن زمان و در آن روز ايمان كسى كه قبلًا ايمان نياورده بود، سودى به حال او نخواهد داشت.

خداوند مى‌فرمايد:

«هَلْيَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ؛[٣]

آيا جز اين انتظار دارند [كافران‌] كه ملائكه نزد آنان بيايند، يا خود پروردگارت بيايد يا بعضى از آيات پروردگارت بيايد؟! روزى كه بعضى از آيات پروردگارت بيايد، ايمان كسى كه قبلًا ايمان نياورده بود، نفعى به حال او نخواهد داشت يا در ايمانش كار خيرى انجام داده است. بگو [اى پيامبر به كافران‌] شما منتظر باشيد، ما هم در حال انتظار هستيم.»

مراد از آمدن ملائكه، نزول عذاب الهى است كه ملائكه، اجراى حكم خداوند را در آن به عهده دارند؛ يعنى ملائكه حامل عذاب خداوند و مراد از آمدن پروردگار، آمدن امر وى يا ظهور اراده و قدرت اوست و آن در قيامت واقع خواهد شد. در مورد آمدن بعضى از آيات پروردگار، علّامه طباطبايى (ره) مى‌فرمايد: مراد از آمدن بعضى آيات ربّ آمدن آيتى ست كه ملازم تبديل نشأت حيات براى آنها باشد؛ به طورى كه راهى به سوى برگشت به اخيار و قدرت قبلى نباشد؛ مانند آيت موت كه نشئت عمل را به نشئت جزاى برزخى تبديل مى‌كند يا ملازم استقرار ملكه كفر و جحود در نفوس آنها است؛ به طورى كه اذعان به توحيد و روى كردن با توجّه قلبى به سوى حق، با آن ممكن نباشد؛ مگر آنچه فقط بر زبان آورده شود به خاطر ترس از عذاب يا آمدن عذابى است از طرف خداوند كه برگشتى از آن يا راه فرارى نباشد و آنها را به ايمان اضطرارى بكشاند؛ ليكن اين ايمان اضطرارى نفعى به حال آنها نخواهد داشت.[٤]

در اين قسمت از زيارت، اشاره‌اى شده است به اينكه ائمّه اهل بيت عليه السلام رجعتى خواهند داشت و حكومت دينى كه حقّ آنها بوده در اختيارشان قرار خواهد گرفت و نظام دين توحيدى در همه‌جا برقرار خواهد شد. امّا كفّار لازم است قبل از آن زمان، به اين حقيقت ايمان بياورند و الّا ايمان در آن زمان نفعى به حال آنها نخواهد داشت، به جهت اينكه آن ايمان اضطرارى است و فرصتى هم براى اعمال خير در كار نخواهد بود.

زيارت دوم‌

زيارت ديگرى براى وجود مبارك امام عصر عليه السلام نقل شده كه كتاب «مفاتيح‌الجنان» آن را دومين زيارت براى حرم شريف آن حضرت آورده است. علّامه مجلسى در «بحارالانوار» آن را از شيخ مفيد و شهيد و مؤلّف «المزار الكبير» نقل كرده است.[٥] اين زيارت با عبارت ذيل شروع مى‌شود:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا خَلِيفَةَ اللَّهِ وَ خَلِيفَةَ آبَائِهِ الْمَهْدِيِّينَ، السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَصِى الْأَوْصِيَاءِ الْمَاضِينَ، السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حَافِظَ أَسْرَارِ رَبِّ الْعَالَمِين ...»

در اين زيارت هم آياتى از قرآن مجيد تجلّى يافته كه بعضى از آنها را مورد بررسى فشرده‌اى قرار مى‌دهيم.

١. «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَاظِرَ شَجَرَةِ طُوبَى وَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى»: در اين‌