يكى از راه‌هاى تشخيص قوّت ايمان و ميزان پايبندى افراد به تعاليم اولياى الهى، عملكرد آنها در دوره غيبت رهبران الهى است؛ به عنوان مثال وقتى حضرت موسى (ع) به امر الهى حدود چهل روز براى مناجات در «كوه طور» اقامت كرد، اغلب مردم به خاطر نداشتن ايمان و يقين كافى فريب سامرى را خوردند و از آيين الهى دست كشيدند. در اشاره به اين سنّت الهى امام على بن ابى‌طالب (ع) در روايتى پس از اشاره به وجود مبارك امام مهدى (ع) اضافه مى‌كنند:

«آن حضرت از چشم مردم نهان خواهد شد تا مردمان گمراه از غير گمراهان مشخّص شوند.»[١]

٣- ٢. ستم و ظلم مردم به خودشان‌

على (ع) آنجا كه از لزوم وجود حجّت الهى در نظام هستى سخن مى‌گويند، به مسئله غيبت حجّت الهى و علّت آن با اين تعابير اشاره دارند:

«اى مردم! بدانيد كه زمين هرگز از حجّت الهى خالى نمى‌ماند؛ امّا پروردگار عالم مردم را به خاطر ظلم و ستمى كه مرتكب مى‌شوند و همين‌طور به جهت زياده روى‌هايى كه در حقّ خود انجام مى‌دهند، به زودى از ديدن حجّت خودش [امام مهدى (ع)] محروم خواهد ساخت.»[٢]

٤- ٢. به جهت ستم به فرزندان على (ع)

حضرت على بن ابى طالب (ع)، در روايتى به مناسبتى از وقايع غيبت و پيشامدهاى آن سخن مى‌گويند و وقايع مربوط به آن دوران را به حوادثى كه براى قوم حضرت موسى (ع) رخ داده، تشبيه كرده و تصريح مى‌كنند: «سرگردانى و تحيّر مسلمانان در زمان غيبت حضرت مهدى (ع) چندين برابر سخت‌تر و بيشتر از دوران سرگردانى و تحيّر قوم حضرت موسى (ع) خواهد بود.» آنگاه در اشاره به علّت اين پيشامد مى‌فرمايند:

«شما به خاطر ظلم و ستم‌هايى كه بر فرزندان من خواهيد كرد به اين مسئله و سختى‌هاى آن دچار خواهيد شد.»[٣]

قابل ذكر است با وجود تصريح امام (ع) به اين موضوع، مردم در اثر غرق شدن در دنيا و زخارف آن، چند سال بعد از شهادت على (ع)، امام حسن (ع) و امام حسين (ع) را به آن وضع رقّت‌بار به شهادت مى‌رسانند و ائمّه بعدى (ع) را نيز مسموم مى‌كنند و در نتيجه اين كار وقتى نوبت به آخرين حجّت الهى مى‌رسد، خداوند ايشان را به سبب لطفى كه بر بندگان خود دارد، به رغم ناسپاسى آنها، در پس پرده غيبت جهت هدايت مردم و حفظ نظام هستى ذخيره مى‌نمايد.

٥- ٢. حفظ علامت‌هاى هدايت‌

همان‌طور كه در حكمت قبلى اشاره شد، خداوند متعال به منظور تداوم هدايت مردم در برهه‌اى از زمان وقتى آنها قدر نعمت بى نظير الهى يعنى امام معصوم (ع) را فراموش مى‌كنند، بنابر مصالحى وجود مبارك او را در پس پرده غيبت قرار مى‌دهد تا علاوه بر حفظ نظام عالم، از طريق وى، نزول فيض و رحمت الهى به بندگان خدا تداوم پيدا كند و باب هدايت مردم به سوى خداوند همچنان باز باشد. امام على بن ابى طالب (ع)، در اين باره مى‌فرمايند:

«... خداوند حجّت‌هاى خود را به صورت آشكار يا پنهان يا حتّى در حالى كه خطر آنان را تهديد مى‌كند (در حال ترس و نگرانى)، در ميان مردم حفظ خواهد كرد تا حجّت و دليل‌هاى روشن و واضح (هدايت و رستگارى) از بين نروند.»[٤]

٣. آثار و نتايج غيبت امام زمان (ع)

همان‌طور كه در ضمن بعضى از روايات قبلى هم بيان شده بود، دوره غيبت امام (ع) داراى مشكلات و گرفتارى‌هاى فكرى و اعتقادى بسيار خطرناكى است كه امروزه حدّاقل بخشى از آنها را مشاهده مى‌كنيم. حضرات معصومان (ع) سال‌ها پيش از تولّد امام عصر (ع)، به اين پيشامدها و اثرات منفى آنها اشاره كرده‌اند و ارائه هشدارها اين واقعيّت را تأييد مى‌كند كه مردم اگر برنامه‌ريزى و عملكرد مناسبى را در پيش بگيرند، از همه اين گرفتارى‌ها مى‌توانند در امان باشند؛ والّا دليلى ندارد كه در ده‌ها روايت از وقايع و فجايع آخرالزّمان سخن به ميان آيد. اين مسائل مطرح شده است تا مردم پيشاپيش آمادگى‌هاى لازم را در خود ايجاد كنند تا گرفتار تبعات منفى اين امور نشوند. در لابه‌لاى مجموعه رهنمودهاى حضرت على (ع)، به برخى از گرفتارى‌ها و معضلات مهمّ دوره غيبت اشاره شده كه در اينجا چند مورد از آنها به عنوان نمونه ذكر مى‌شود:

١- ٣. سرگردان شدن مردم‌

امام على بن ابى طالب (ع) در چندين روايت به اين گرفتارى اشاره دارند. ايشان در يك مورد مى‌فرمايند: