ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٣ - (٤) بُعد اقتصادى حج
(٣) بُعد فرهنگى حج
ارتباط قشرهاى مسلمان در ايّام حجّ مىتواند به عنوان مؤثّرترين عامل مبادله فرهنگى و انتقال فكرها درآيد.
هشام بن حكم مىگويد:
از امام صادق (ع) درباره فلسفه حجّ و طواف كعبه سؤال كردم، حضرت فرمودند:
خداوند اين بندگان را آفريد ... و فرمانهايى در طريق مصلحت دين و دنيا به آنها داده؛ از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را در آئين حجّ مقرّر داشت تا مسلمانان به خوبى يكديگر را بشناسند و از حال هم آگاه شوند و هر گروهى سرمايههاى تجارى را از شهرى به شهرى منتقل كنند ... و براى اينكه آثار پيامبر (ص) و اخبار او شناخته شود، مردم آنها را به خاطر آورند و هرگز فراموش نكنند.[١]
به همين دليل در دورانهاى خفقان خلفاى اموى و عبّاسى، مردم در مراسم حجّ با امامان شيعه تماس مىگرفتند تا با ارتباط با سرچشمههاى علم الهى، مشكلات فكرى و فرهنگى خود را حل كنند.
(٤) بُعد اقتصادى حج
استفاده از كنگره عظيم حجّ براى تقويت پايههاى اقتصادى كشورهاى اسلامى با روح حجّ منافات ندارد؛ بلكه طبق متون اسلامى، يكى از فلسفههاى آن را تشكيل مىدهد.
چه مانعى دارد كه مسلمانان در آن اجتماع بزرگ، پايه يك بازار مشترك اسلامى را بگذارند ... كه اين دنيا پرستى نيست؛ بلكه عين عبادت است.
امام صادق (ع) در تفسير آيه: «لَيْسَعَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ؛ بر شما گناهى نيست كه بعد از مراسم حجّ از فضل خدا بجوئيد»[٢] مىفرمايند:
«منظور از اين آيه، كسب روزى است، هنگامىكه انسان از إحرام بيرون آيد و مناسك حجّ را به جا آورد و در همان موسم حجّ خريد و فروش كند.»[٣]
و امام زين العابدين (ع) مىفرمايند:
«حجّ و عمره به جاى آوريد كه باعث سلامتى جسم شما و توسعه روزى شما و اصلاح ايمانتان و كفايت روزى مردم و روزى خانوادهتان خواهد شد.»[٤]
همه اينها دليل بر عظمت حجّ، به عنوان يكى از پايههاى توحيد و اسلام است. امام صادق (ع) فرمودند:
«مادام كه خانه كعبه برپاست، اسلام هم برپاست.»[٥]
از همان حضرت در سخنى ديگر نقل شده است كه:
«بر شما باد توجّه به حجّ خانه خدا. آن را دائماً به پا داريد زيرا پايدارى شما در مراسم حجّ، عامل دفع گرفتارىهاى دنيا از شما و ترسهاى روز قيامت خواهد شد.»[٦]
و امام علىّ بن ابىطالب (ع) در وصيّتنامه خويش به فرزندانش فرمودند:
«خدا را، خدا را در مورد خانه پروردگارتان در نظر بگيريد. هرگز اين خانه تا زمانى كه زندهايد، از شما خالى نماند؛ زيرا اگر اين خانه رها شود، هرگز مهلت نخواهيد يافت.»[٧]
و از رسول گرامى اسلام (ص) روايت شده است:
«كسى كه حجّ را به تأخير بياندازد تا بميرد، خداوند روز قيامت، او را يهودى يا مسيحى محشور مىكند.»[٨]
امّا يك سؤال:
با همه عظمت حجّ و خانه خدا، آيا فقط توجّه به ظاهر مراسم حجّ و شركت گسترده در اين كنگره عظيم الهى كافى است؟ و اينكه كمال حج، تماميّت آن و روح كعبه و حجّ چيست؟ اين سؤالى است كه نوشته حاضر در پى يافتن پاسخ آن است.[٩]