«براى قائم ما دوره غيبتى هست كه مدّت زمان زيادى طول خواهد كشيد. گويى شيعيان را هم اكنون با چشم خود مى‌بينم كه در آن دوره، همانند گلّه‌اى بى‌سرپرست در دشت و صحرا پراكنده شده‌اند و دنبال سرپناه و محلّ امن و راحتى مى‌گردند؛ امّا آن را پيدا نمى كنند. اى مردم! آگاه باشيد در چنان شرايطى اگر كسى در دين خود ثابت قدم باشد و در نتيجه طولانى شدن دوره غيبت، قلب او قساوت پيدا نكند، در روز قيامت با من خواهد بود.»[١]

يا در سخن ديگر مى‌فرمايند:

«در غيبت امام زمان (ع)، مردم آن چنان دچار حيرت و سرگردانى مى‌شوند كه عدّه زيادى از آنان گمراه مى‌گردند. تنها كسانى كه به دامن عترت پيامبر اكرم (ص) چنگ بزنند، نجات پيدا مى‌كنند و در مسير هدايت باقى مى‌مانند.»[٢]

در جاى ديگر، على (ع)، ضمن ارائه تصويرى از دوره غيبت امام مهدى (ع)، مى‌فرمايند:

«فتنه‌ها و مشكلات گوناگونى در اين دوره به وجود خواهد آمد؛ به عنوان مثال دشمنان شيعيان از آنها بدگويى كرده، افراد فاسق و شرور به شرارت و گمراه سازى مردم از مسير صحيح خواهند پرداخت و اوضاع به اندازه‌اى آشفته و پريشان خواهد شد كه بعضى از مردم، دچار حيرت و سرگردانى خواهند شد.»[٣]

به عبارت ديگر، مردم از تشخيص راه درست عاجز خواهند بود. بديهى است كه وقتى امكان تشخيص راه صحيح مشكل بشود، اغلب مردم خود به خود يا در اثر تبليغات گوناگون دشمنان و بدخواهان، به مسيرهاى انحرافى سوق داده مى‌شوند.

٢- ٣. مشكل شدن ديندارى‌

پايبندى به احكام و مقرّرات دينى، فضا و بستر مناسبى لازم دارد. به دلالت روايت‌هاى فراوان، يكى از گرفتارى‌هاى دوران غيبت آن است كه پايبندى به ارزش‌هاى دينى بسيار كم خواهد شد و اين مسئله، ناشى از عواملى است كه كم و بيش به آنها هم در لابه‌لاى سخنان معصومان (ع) اشاره شده است. امام على (ع) در روايتى مى‌فرمايند:

«سوگند به خدايى كه حضرت محمّد (ص) را به حق، براى پيامبرى برگزيده و او را به همه مخلوقات فضيلت و برترى داده است، مسئله ظهور امام عصر (عج) واقع نخواهد شد؛ مگر پس از يك دوران سخت حيرانى و سرگردانى كه در آن شرايط كسى جز افراد خالص و پاكيزه كه يقين را با تمام وجود خود لمس كرده باشند، در پايبندى به دين استوار و پابرجا نخواهند ماند. پروردگار عالم از چنين كسانى كه با وجود آن همه نابه‌سامانى‌ها در دين ثابت قدمند، براى ولايت ما پيمان گرفته و در دل‌هاى آنها ايمان را تثبيت كرده است و با عنايات خاصّى كه به آنها دارد، مورد تأييدشان قرار داده است.»[٤]

در روايت ديگر، آن حضرت با تشبيه محسوسى، سختى دين‌دارى را در دوران غيبت به تصوير كشيده و مى‌فرمايند:

«براى صاحب الامر (ع)، دوره غيبتى هست كه در آن زمان، هر كس كه به دين خود چنگ بزند و در آن استوار باشد، همانند كسى است كه با دست خود بخواهد بوته‌هاى خار را بكند. به راستى چه كسى مى‌تواند با دست خود بوته‌هاى خار را لمس كند؟»[٥]

در يكى از روايت‌ها، امام على بن ابى طالب (ع)، پس از اشاره به سختى‌هاى دوره غيبت از نظر پايبندى به احكام دينى، بر اين نكته تصريح مى‌كنند كه همه اين پيشامدها به منظور امتحان و آزمايش انسان‌هاست تا ميزان تقوى و ايمان آنها معلوم گردد؛ زيرا به يك تعبير، هدف از خلقت جهان امتحان انسان است. آن حضرت مى‌فرمايند:

«براى صاحب اين امر، دوره غيبتى هست كه بايد انسان‌ها (افراد) در چنان شرايطى تقواى الهى را در پيش گيرند و به دين و احكام و مقرّرات آن پايبند باشند.»[٦]

امام على (ع)، آنگاه آيه زير را تلاوت كرده و بدين‌وسيله تذكّر دادند كه سنّت دائمى خداوند، يعنى امتحان بشر در همه زمان‌ها جريان دارد و تمام پيشامدهاى دوران غيبت نيز در اين راستاست:

«آيا گمان كرديد بى آنكه حوادث و وقايعى كه براى گذشتگان پيش آمد، براى شما پيش آيد، داخل بهشت مى‌شويد؟! همان گذشتگانى كه آن‌چنان دچار گرفتارى‌ها و مشكلات شدند كه حتّى پيامبر و افرادى كه به او ايمان آورده بودند، با خود مى‌گفتند: پس نصرت و يارى خداوند چه زمانى فرا خواهد رسيد؟ آنگاه به آنها گفته شد: يارى خداوند نزديك است.»[٧]

٣- ٣. ترديد در وجود امام زمان (ع)

يكى از وقايع بسيار تلخ عصر غيبت آن است كه در نتيجه نابه‌سامانى‌ها و شيوع فساد و بى‌عدالتى، مردم آن‌چنان دچار يأس و نااميدى خواهند شد كه در اينكه امام معصومى در