راهكارى كه خلفاى عبّاسى براى دور كردن مردم حجاز به عنوان نخستين مسلمانان، از ائمه (ع) به كار گرفته بودند، فاصله انداختن ميان مردم و ائمه بود و اين راهكار به بهانه‌هاى گوناگونى درباره هر امام اجرا مى‌شد. از اين رو، پس از حضرت امام جعفر صادق (ع) هيچ امامى در سرزمين حجاز به خاك سپرده نشد و همگى در تبعيد و به دور از وطن خويش به شهادت رسيدند.

شايد بتوان گفت در ميان امامانى كه در زمان خلفاى بنى عباس مى‌زيسته‌اند، سه امام بزرگوار: امام محمدتقى، امام على نقى و امام حسن عسكرى (ع) سخت‌ترين دوران را سپرى كرده‌اند. گواه اين مدّعى سنّ شريف اين سه امام مظلوم و بزرگوار است كه روى هم به ٩٢ سال مى‌رسد. امام جواد (ع) ٢٥ سال، امام هادى (ع) ٤١ سال و امام حسن عسكرى (ع) ٢٨ سال عمر كرده‌اند. به فرموده حضرت امام حسن عسكرى (ع) نيز سخت‌ترين دوران را آن حضرت داشته است، چنانكه فرموده: «در ميان پدرانم، هيچ‌يك چون من، گرفتار شكّ و ترديد در ميان شيعيان درباره امامت نشده است».[١]

حكومت عبّاسى، به دو دليل بر امام حسن عسكرى (ع) فشار وارد مى‌كرد. دليل اوّل، موقعيت ويژه شيعه به ويژه در منطقه عراق بود كه هراس دستگاه خلافت را برانگيخت. از اين رو، خلفاى عباسى مى‌كوشيدند با زندانى كردن امامان و كنترل محسوس يا نامحسوس آنان، از قيام ناگهانى علويان به رهبرى آنها جلوگيرى كنند.

دليل ديگر، اخبار متواترى بود كه درباره وجود مقدس امام عصر (ع) وارد شده بود. در اين اخبار صحيح كه همه به آن دسترسى داشتند، بيان شده بود كه مصلح از نسل امام حسن عسكرى (ع) است و پايه و اساس ستم و بيدادگرى را برخواهد چيد و با زورگويان به مقابله خواهد پرداخت. از اين رو، حكومت عباسى مى‌كوشيد با فشار، اختناق و كنترل امام و خانواده‌اش، از تولد اين فرزند جلوگيرى كند. با اين حال، شيوه برخورد امام (ع) با چنين اوضاعى نشان مى‌دهد هيچ چيز و هيچ كس نمى‌تواند امام و رهبر معنوى جامعه را كه از سوى خداوند منسوب شده است، از وظيفه الهى‌اش باز دارد. آن حضرت با برنامه‌اى دقيق، به فعاليت خود مشغول بود. اين فعاليت‌ها را مى‌توان در هفت بخش بررسى كرد:

١. كوشش‌هاى علمى امام حسن عسكرى (ع) با وجود فشار و كنترل همه جانبه حكومت: امام توانست شاگردان ممتازى را تربيت كند. شيخ طوسى (ره) تعداد شاگردان آن حضرت را بيش از صد نفر ثبت كرده است كه در ميان آنها چهره‌هايى مانند احمد بن اسحاق قمى، ابوهاشم داوود بن قاسم جعفرى، عبدالله بن جعفر حميرى، ابوعمر عثمان بن سعيد، على بن جعفر و محمد بن حسن صفار» به چشم مى‌خورند.[٢]

٢. ايجاد شبكه ارتباطى با شيعيان از طريق نصب نمايندگان و نامه‌نگارى با آنان و مردم و فرستادن پيك.

٣. فعاليت‌هاى سياسى پنهانى: براى مثال، عثمان بن سعيد كه از مهم‌ترين ياران امام بود، زير پوشش روغن‌فروشى فعاليت مى‌كرد يا اينكه امام برخى نامه‌ها را در چوب و وسايلى مانند آن جاسازى مى‌كرد و براى نمايندگانش مى‌فرستاد.

٤. حمايت مالى از شيعيان: اين اقدام مانع از آن مى‌شد كه شيعيان زير فشار مالى، جذب حكومت ستمگر عباسى شوند.

٥. تقويت و توجيه سياسى رجال و عناصر مهمّ شيعه: براى مثال، آن حضرت در نامه‌اى كه به على بن حسين بن بابويه قمى (ره) نوشته است، از چنين تعابيرى استفاده كرده: «اى بزرگمرد و مورد اعتماد و فقيه من! صبر كن و شيعيان مرا به صبر فرمان بده! زمين از آن خداست و هر كسى از بندگانش را كه بخواهد، وارث آن قرار مى‌دهد. فرجام نيكو تنها از آن پرهيزكاران است. سلام و رحمت خدا و بركات او بر تو و بر همه شيعيان باد!»[٣]

٦. استفاده گسترده از آگاهى غيبى؛ به گونه‌اى كه به گفته برخى بزرگان، ٣٩١ مورد كرامت از آن حضرت در كتاب‌هاى گوناگون به ثبت رسيده است.

٧. آماده‌سازى شيعيان براى دوران غيبت: يكى از اين كارها مسئله نامه‌نگارى و استفاده از وكيل حتّى در زمان امام هادى (ع) است كه خود موجب كمتر شدن رابطه و تماس ظاهرى امام با مردم مى‌شد. اين كار در زمان امام عسكرى (ع) بيشتر شد تا آمادگى مردم براى پذيرفتن و درك غيبت بيشتر شود. از اين رو، امام حسن عسكرى (ع)، امام زمان (ع) را به كمتر كسى نشان مى‌داد، ولى همواره از تولد ايشان و حضورشان صحبت مى‌كرد.

آنچه بيان شد گوشه‌هايى از فعاليت‌هاى امام حسن عسكرى (ع) براى مقابله با اوضاعى بود كه با آن رو به رو بود. از اين رو، دشمنان، اين نور الهى را تاب نياوردند و آن حضرت در سنين جوانى؛ يعنى ٢٨ سالگى با سم مسموم شد و به شهادت رسيد و در سامرا نيز به خاك سپرده شد.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. ترجمه تحف العقول، ص ٥٧٩؛ به نقل از: محمّد محمّدى اشتهاردى، سيره چهارده معصوم، ص ٩١٤.

[٢]. سيره پيشوايان، ص ٦٢٧؛ برگرفته از رجال شيخ طوسى، ص ٤٢٧ به بعد.

[٣]. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ج ٤، ص ٤٢٥.