دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٩ - ٣ - ٣ مولوى(٦٠٤ - ٦٧٢ ق)

و ولايت تكوينى را به وجودى و تكوينى تعيينى تقسيم كرده و گفته‌اند: چنانچه منظور مولوى از اين بيان، ولايت تكوينى وجودى باشد، كه اكتسابى نيز هست، اين ابيات صحيح و بدون اشكال است و با عقايد و انديشه‌هاى شيعه اماميه نيز مى‌سازد؛ ولى چنانچه مراد وى، ولايت تكوينى تعيينى باشد كه غير اكتسابى است، اين ابيات با اشكال مواجه است.

همچنين آن جا كه مى‌گويد: «مهدى و هادى وى است اى راه‌جو ...»، اگر مقصود از مهدى و هادى آن انسان الهى است كه متصف به صفت هدايت است- يعنى هم خود او هدايت شده و هم هدايت‌كننده مردم است- باز با ولايت تكوينى وجودى سازگار است؛ يعنى چنان‌كه گفتيم خداوند همواره اوليايى دارد كه چه نهان باشند و چه آشكار، براى مردم حجت اند؛ امّا اگر مقصود وى همان مهدى شخصى است، كه در اخبار و منابع تمام فرقه‌هاى اسلامى وارد شده است، اين مطلب صحيح نيست؛ زيرا بنا بر منابع اسلامى مهدى قائم، يك شخص معيّن است كه روزى ظهور، و مانند خود پيامبر اسلام با جوامع رفتار خواهد كرد.

خلاصه اين كه، بيت «پس به هر دورى ولى‌اى قائم است/ تا قيامت آزمايش دائم است»، هم مى تواند ناظر به ولايت تكوينى وجودى باشد و هم تعيينى. امّا بيت «پس امام حى ناطق آن ولى است/ خواه از نسل عمر خواه از على است» فقط با ولايت تكوينى وجودى سازگارى دارد؛ چنان‌كه بيت «مهدى و هادى وى است اى راه‌جو/ هم نهان و هم نشسته پيش رو»، نيز هم با ولايت تكوينى وجودى و هم با ولايت تعيينى سازگار است.[١]

هر چند ابيات يادشده به روشنى بر مهدويّت نوعى دلالت دارند،[٢] ابياتى كه از او در ديوان شمس تبريزى نقل شده است، شخصى بودن ولىّ آخرين با نام مهدى را

[١]. تفسير، نقد و تحليل مثنوى: ج ٣ ص ٤١٦- ٤١٧.

[٢]. البته برخى از شارحان خواسته‌اند اين مطلب را به گونه‌اى توجيه كنند كه با مهدويّت شخصى هم انطباق‌داشته باشد. ر. ك: همان، ص ٤٠٦- ٤١٧.