امرى ساختگى و معلول شرايط سياسى و اجتماعى يا سرخوردگى فردى و روان‌شناختى است؛ مردم از اين راه به يك منجى آسمانى معتقد مى‌شوند و بدين وسيله به قيام اجتماعى براى التيام روحى و روانى مى‌رسند.[١]

جيميز دارمستتر[٢] از مشهورترين مستشرقانى كه اين روش را در تحليل مهدويّت به كار بسته است. او در كتاب‌ مهدى از صدر اسلام تا قرن سيزدهم‌ از روش تاريخى براى تحليل مهدويّت در اسلام بهره برد. او اين كتاب را به سفارش ويژه دانشگاه سوربن براى بررسى ابعاد قيام محمّد احمد سودانى (١٨٣٤- ١٨٥٥ م) معروف به مهدى سودانى نوشت؛ زيرا شورش مسلحانه سودانى بر قواى انگليسى توجّه اروپاييان را به خود جلب كرد؛ بويژه آن كه وى با شكست دادن نيروهاى نظامى انگليس و فتح برخى از مناطق، آوازه‌اى خاص در انگلستان و مصر يافت و موجب حساسيت‌هاى سياسى و امنيتى در دولت‌هاى منطقه شد. به دنبال قيام وى، پرسش‌ها در باره اصل مهدويّت در اسلام در ميان اروپاييان زياد شد و دانشگاه سوربن، دارمستتر را مأمور تحقيق و سخنرانى در باره مهدويّت و قيام مهدى سودانى كرد. اين كتاب محصول سخنرانى‌ها و مطالعات وى در اين زمينه است.

[١]. مهدويّت از ديدگاه دين‌پژوهان غربى، ص ٣٦- ٣٧.

[٢]. جيمز دارمستتر(JamesDarmester ( زاده ٢٨ مارس ١٨٤٩ و درگذشته ١٩ اكتبر ١٨٩٤، نويسنده، پژوهشگر و باستان‌شناس فرانسوى، از پدر و مادرى يهودى در شاتو سالن از توابع آلزاس فرانسه زاده شد. خاستگاه خانواده‌اش از شهر دارمشتات آلمان بود و نام خانوادگى او نيز گوياى اين اصالت است. وى تحصيلات خود را در پاريس به پايان رساند. او كه دل‌بسته دانش‌هاى شرقى بود، عمر خود را وقف پژوهش در اين باره كرد. او در سال ١٨٧٥ م كتابى در باره اسطوره‌هاى اوستايى نگاشت. در سال ١٨٧٧ م به آموزش زبان فارسى پرداخت و بعدها ترجمه كاملى از زند اوستا با تفسير خود در سه جلد به چاپ رساند. در سال ١٨٨٥ م استاد كلژ دوفرانس گرديد و براى پژوهش به هندوستان( ١٨٨٦) گسيل شد تا ترانه‌هاى بومى افغان‌ها را گردآورى كند. وى پژوهش‌هايى هم در باره باورهاى اسلامى داشت. دارمستتر همچنين كتابى در باره خاستگاه شعر فارسى( ١٨٨٨) و كتابى نيز به نام پيغمبران اسرائيل( ١٨٩٢) نگاشته است.