علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٩٢

١. طرح مسأله

در آيات ١٩ تا ٢٢ سوره الرحمن، از دو درياي شور و شيرين ياد شده است که با هم تلاقي مي‌کنند، ولي با يکديگر مخلوط نمي‌شوند و بر هم غلبه نمي‌کنند. بين اين ‌دو دريا فاصله و مانعي وجود دارد، و از اين‌ دو دريا مرواريد و مرجان به‌دست مي‌آيد. پيرامون تفسير ظاهري، هم‌چنين مصداق جغرافيايي «بَحْرَيْن» بحث‌هاي فراواني در طول تاريخ تفسير انجام شده است. اما بايد توجه داشت که در طول تاريخ تفسير، روش برخورد مفسران ـ ‌به‌خصوص مفسران اماميه ‌ـ چنين بوده که در کنار تفسير ظاهري بسياري از آيات، با استفاده از روايات معصومين : و صحابه مورد اعتماد، اشاره‌اي به بطن آيات نيز داشته باشند. آيات ١٩ تا ٢٢ سوره «الرحمن» نيز از اين آيات به‌شمار مي‌روند. اما تاکنون پيرامون تفسير باطني اين آيات پژوهش مستقلي صورت نگرفته است. با توجّه به آن‌چه بيان گرديد، سؤالات زير مطرح مي‌شود:

تفسير باطني آيات ١٩ تا ٢٢ سوره «الرحمن» چيست؟ آيا تفسير باطني اين آيات به مصاديق خاصي اشاره دارد؟ سازگاري تفسير باطني اين آيات با معيارها و ملاک‌هاي حجيت تفسير باطني تا چه حدّ است؟ اَسناد اين تفسير باطني در چه منابعي از فريقين نقل شده است؟

پژوهش حاضر در راستاي پاسخ‌گويي به اين سؤالات و آوردن اَسناد و هم‌چنين ديدگاه‌هاي مطرح‌شده پيرامون تفسير باطني آيات ١٩ تا ٢٢ سوره «الرحمن» با رويکرد توصيفي- تحليلي به رشته تحرير درآمده است.

٢. دامنه تحقيق

هر چند در اين آيات چندين مرتبه به تلاقي دو دريا و وجود فاصله و برزخ ميان آن‌ها اشاره شده[٢٠٩] اما در آيات ١٩ تا ٢٢ سوره مبارکه «الرحمن» توضيحات بيشتري در اين زمينه بيان گرديده است. تفسير باطني آيات مربوط به «مرج ‌البحرين» نيز برخاسته از همين آيات سوره «الرحمن» است؛ بنابراين در اين نگاشته تنها به اين آيات مي‌پردازيم.

gمَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ* بَيْنهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ* فَبِأَىِّ‌ ءَالَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ* يخْرُجُ مِنهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُf؛[٢١٠]

[٢٠٩] . الفرقان، ٥٣؛ النمل، ٦١؛ الفاطر، ١٢.

[٢١٠]. الرحمن، ١٩-٢٢.