فهرست‌هايى كه مؤلف در آن مشخصات كتاب‌هاى مربوط به علوم و فنون مختلف را جمع‌آورى کرده و نظر به کتابخانه خاص يا آثار دانشمند مشخصي نداشته است. مهم‌ترين فهرست‌هايي که به اين سبک نگارش شده عبارت هستند از:

١-١. فوز العلوم

ابوالفرج محمد بن ابى‌يعقوب اسحاق ورّاق معروف به ابن نديم، متوفاى ٣٨٠ هجري قمري، کتاب «فوز العلوم» معروف به «الفهرست» را تأليف کرده است. كهن‌ترين فهرست[٨١] از مصنّفان مسلمان که به ما رسيده، اين كتاب بوده که مؤلف آن مذهب شيعه اثناعشري داشته است. ابن‌ نديم آثار دانشمندان اسلامى و غير اسلامى را در علوم و فنون مختلف كه به دستش رسيده يا از اسامى آن‌ها اطلاع پيدا كرده در الفهرست آورده است. از امتيازات منحصر به‌فردي که اعتباري مضاعف به فوز العلوم بخشيده، نقل بسياري از مطالب آن به‌صورت مستقيم و بدون ‌واسطه از مؤلفان است. وي در موارد متعددي به گرفتن اطلاعاتش از نسخه دستخط مؤلف يا فردي ثقه، تصريح مي‌کند.[٨٢]

ابن نديم در مقدمه کتاب، ارائه فهرستي کامل از آثاري که به زبان عربي و به‌وسيله نويسندگان عرب و غير عرب تأليف شده، هدف خود معرفي مي‌کند،[٨٣] اما در عمل، محتواي کتاب گسترده‌تر تدوين گرديد. روش وي آکادمي بوده و به شيوه‌هاي امروزي بسيار نزديک است. در بيشتر موارد نام كتاب را به‌صورت دقيق آورده و در برخى موارد تقسيم‌بندى فصل‌ها و ابواب كتاب را نيز نگاشته است. براى نمونه در معرفى تورات چنين نوشته:

سألت رجلاً من افاضلهم عن ذلک، فقال: انزل اللَّه جل اسمه على موسى التوراة و هى خمسة اخماس و ينقسم كل خمس الى سفرين و ينقسم السفر الى عدة فراسات و معناها السورة، و ينقسم كل فراسة الى عدّة ابسوقات و معناها الآيات؛[٨٤]

[٨١]. الذريعه، ج١٦، ص٣٧٣.

[٨٢]. ر.ک: الفهرست، ص ٨، ١٥، ٢٠، ٢٢ و ٢٣٨.

[٨٣]. ر.ک: مقدمه الفهرست، ص٣.

[٨٤]. الفهرست (ابن نديم)، ص ٢٥.