علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٤٦

اضافاتي را تا قرن سيزدهم هجري تدوين کرد. اين اثر، الايضاح‌ المکنون في الذيل علي کشف ‌الظنون نام دارد و بر اساس چينش الفبايي عنوان کتاب است و در حقيقت دنباله اثر شمرده مي‌شود.

با توجه به آن‌که شيوه استفاده از عنوان، براي مراجعه‌کنندگان کتاب‌هاي اسلامي مشکلاتي در برداشت، اسماعيل پاشا با آگاهي به اين مسأله سعي کرد کاستي مزبور را رفع نمايد؛ بنابراين هدية العارفين را نگاشت که شامل نام و شرح احوال مؤلفان کشف ‌الظنون و ايضاح المکنون است. حاجي خليفه و اسماعيل پاشا بغدادي، فهرستي از مکتوبات جهان اسلام را به دو شيوه ترتيبي بر اساس عنوان و اسامي مؤلفان تا اوايل قرن چهاردهم پديد آوردند.[٩٢]

کشف ‌الظنون چاپ‌هاي متعددي دارد. نخستين ‌بار در فاصله سال‌هاي ١٨٣٥م و ١٨٥٨م به همّت مستشرق علامه آلماني گوستاو فلوگل در هفت جلد با ترجمه لاتيني در شهر لايپزيک آلمان به‌ چاپ رسيد. پس از آن در سال ١٢٧٤ق در مصر به چاپ رسيد. در سال ١٣١١ق نيز در استانبول از روي چاپ مصر افست گرديد. دولت ترکيه در سال ١٩٤١م چاپ جديدي از آن ارائه داد. کشف ‌الظنون به‌وسيله دار احياء التراث العربي با مقدمه آيت‌الله مرعشي نجفي نيز به چاپ رسيده است.

پس از اين دو فهرست، فهرست‌هاي ديگرى مانند كشف‌ الحجب و الاستار كنتورى، كشف ‌الاستار خوانسارى و مرآة ‌الكتب ثقة‌الاسلام تبريزى، نيز تأليف شده‌اند، ولى از جهت اهميت به درجه اين دو فهرست نمى‌رسند.

هم‌چنين در سده اخير، چند فهرست عمومى در اروپا تأليف گرديده كه همه آن‌ها به‌صورت موضوعى بوده و داراى اهميت هستند. از اين فهرست‌ها در ادامه ياد مي‌شود.

٣-١. تاريخ الادب العربى

اين کتاب، اثر كارل بِروكِلْمان خاورشناس آلمانى است. او در اين اثر همگى آثار نگارش‌يافته به زبان عربى از دوران جاهليت تا عصر خويش را در هر موضوعى كه باشند، معرفى و نسخ خطى و چاپ‌هاى مختلف آن‌ها را معرفي کرده است. پيش از بروكلمان،

[٩٢]. ر.ک: لغت‌نامه دهخدا، حاجي خليفه؛ دانش‌نامه اسلامي، مقاله کشف الظنون؛ دائرة‌المعارف کتابداري و اطلاع‌رساني، مدخل حاجي خليفه.