علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ٧

مي‌گويد: وارد خيمه شدم، امام تنها در خيمه نشسته بود. موضوع را با ايشان در ميان گذاشتم، امام براي اين‌که مطمئن شود کسي صداي ايشان را نمي‌شود، به راست و چپ نگاه کرد و پاسخ مرا داد و تأکيد داشت که کسي از پاسخ مطلع نشود.[٩]

اين روايت دو جهت دارد. نخست. براي يکي از مواليان مشکلي پيش آمده و با امام کاظم ٧ در ميان مي‌گذارد؛ پاسخ امام هرچند ناظر به پرسش اوست، ولي حکم کلي و قابل استناد در موارد مشابه است. دوم. نوع برخورد امام و شيوه ملاقات حضرت با پرسش‌گر نشان دهنده اما و اگرهايي در جامعه آن دوران است و به نوعي مي‌تواند به تکميل پازل تاريخ حديث در آن دوران کمک کند.

به‫نظر مي‫رسد بيشتر به رخدادهايي که در صدور يک حديث دخالت داشته، به آن نزديک است و محتواي خاص دارد اسباب صدور حديث گفته مي‫شود؛ مانند پرسش يک راوي، اتفاق خارجي، شخصيت راوي و تقيه که باعث بيان حکم يا نکته‌اي شده است؛ اما فضاي صدور حديث اعم از اين مسائل بوده و شامل تأثير غير مستقيم عوامل بيروني و جوّ حاکم بر جامعه نيز مي‫شود. عواملي مانند حکومت اسلامي، مصالح و مفاسد جامعه، علم غيب امام و شرايط اقتصادي از اين جمله هستند. اين عوامل محيطي اقتضاءهاي خاص پديد مي‫آورند که به صورت غير مستقيم بر محتواي احاديث تأثير دارد. متأسفانه در آثار موجود به تفاوت ميان فضاي صدور حديث و سبب صدور حديث پرداخته نشده است. شايد بتوان تفاوت شأن نزول آيات و سبب نزول آيات را ـ که برخي از قرآن‌پژوهان مطرح کرده‌اند ـ در اينجا نيز مطرح کرد. شأن نزول همانند سبب فضاي صدور حديث کلي است، بر خلاف سبب نزول آيات که موجب اختصاص آيه به همان مورد مي‌شود. [١٠]

بنابر آن‌چه گذشت بررسي ابعاد فضاي صدور حديث به‌عنوان يکي از ارکان فهم روايت از موضوع‌هاي کمتر کار شده در علوم حديث است که متأسفانه توجه کمتري به آن شده و لازم

[٩]. ر.ک: الکافي، ج ٣، ص ٩٢، ح ١.

[١٠]. ر.ک: روش تفسير قرآن، ص١١٥-١١٠. به عنوان نمونه سبب نزول آيه اولي الامر «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُون‌» (المائده: ٥٥) انفاق انگشتر توسط اميرالمومنين(ع) در نماز است ولي شأن نزول اين آيه معرفي جانشين و وصي پيامبر (صل) شمرده مي‌شود.