ابوحامد محمد غزالي را نقد کرده که گفته: نخستين کسي که در اسلام کتاب تصنيف کرد ابن جريج بود. ابن شهرآشوب نخستين مصنِّف در اسلام را اميرالمؤمنين ٧، سپس سلمان، ابوذر، اصبغ بن نباته، عبيدالله بن ابي‌رافع و امام زين‌العابدين ٧ معرفي کرده و آن‌گاه به نويسندگان اصول اربعمائه اشاره مي‌کند.[١٠٤]

كتاب معالم العلماء، جزء منابع و مآخذ مهم رجالي علما قرار گرفته است؛ به‌عنوان نمونه علامه حلى در خلاصة ‌الاقوال، شيخ حر عاملى در أمل‌ الآمل، سيد مصطفى تفرشى در نقد الرجال، ميرزا محمد استرآبادي در منهج ‌المقال في تحقيق احوال ‌الرجال و محمدباقر خوانسارى در روضات ‌الجنّات از اين كتاب بهره برده‌اند. اين اثر چاپ‌هاي متعددي دارد که چاپ تهران به کوشش عباس اقبال و چاپ مکتبه حيدريه نجف با مقدمه سيد محمدصادق آل بحر‌العلوم از آن‌هاست.

٥-٢. الذريعه الى تصانيف‌ الشيعه

الذريعه الي تصانيف ‌الشيعه، اثر ارزشمند محمدمحسن بن علي بن محمدرضا بن محسن بن علي‌اکبر معروف به شيخ آقابزرگ تهراني است که به زبان عربي نگاشته شده و بزرگ‌ترين دايرة‌المعارف کتاب‌شناسي شيعه است. اين اثر در ٢٥ جلد به معرفي کتاب‌هاي عالمان شيعه در طول چهارده قرن تاريخ اسلام پرداخته است. شيخ آقابزرگ تهراني درباره کتابش مي‌گويد:

پس از اتمام ترتيب اجزاي کتاب، آن را به سيد حسن صدر نشان دادم. وي ضمن تقدير و تحسين اثر، نام الذريعه الي معرفة مصنفات ‌الشيعه را بر آن نهاد.[١٠٥]

الذريعه با ١١٥٥٤ صفحه ٥٥٠٩٥ کتاب و رساله را شناسايي کرده ‌است. انگيزه شيخ آقابزرگ در تأليف الذريعه، سخن جرجي زيدان (١٩١٤م) در کتاب «تاريخ آداب اللغة العربية» بود که گفت:

شيعه طايفه‌اي بود کوچک و آثار قابل اعتنايي نداشت و اکنون شيعه‌اي در دنيا وجود ندارد.

اين سخن، شيخ آقابزرگ و دو هم‌رديف علمي وي يعني سيد حسن صدر (١٣٥٤ق) و شيخ

[١٠٤]. همان.

[١٠٥]. الذريعه، ج١، ص٤.