ابن نديم در گزارش آثار دانشمندان به‌صورت کلي، به ذكر نام كامل كتاب و در برخى موارد، گزارشى از بخش‌هاى داخلى كتاب، تعداد برگ‌هاى آن و يادداشت‌هاى آغازين برخى نسخه‌ها اكتفا نموده است. با نگاه منصفانه مي‌توان اين کتاب را يک شاهکار در نوع خود دانست که نشانگر اهميت و کوشش فراوان شيعيان و بدون تعصب در قرن چهارم براي روشمند سازي و شناسايي همه علوم است.

کتاب الفهرست نخستين ‌بار به‌وسيله «فِلوگِل» تصحيح و پس از مرگ وي به کمک «روديگر» و «مولر» در لايپزيک (١٨٧١-١٨٧٢م) به چاپ رسيد. در چاپ فلوگل بخش مربوط به معتزله ناقص است و افتادگي‌هاي اين بخش چندين بار به‌وسيله ديگران به چاپ رسيده است.[٩١] اين کتاب چاپ‌هاي متعددي دارد از جمله در ١٣٤٨ق در قاهره به چاپ رسيد و پس از آن رضا تجدد در ١٣٥٠ش در تهران چاپ کاملي از آن ارائه کرد.

٢-١. کشف ‌الظنون عن اسامى الكتب و الفنون

اين اثر، تأليف مولى مصطفى بن عبدالله قسطنطينى مشهور به كاتب چلبى و حاجى خليفه (١٠٦٧ق) است. حاجي خليفه در اثر خود، برخلاف ابن نديم كه ترتيب موضوعى را در كتابش به كار برده، ترتيب الفبايى را در پيش گرفت و با تبحّرى كه در علوم اسلامى داشت، اثر جاويدانى از خود بر جاى گذاشت.

وى ذيل هر عنوان كه متناسب با نامِ موضوعى از علوم بود، گزارشى از آن علم، موضوع، مسائل و آثار مهم آن ارائه داده است. هم‌چنين اگر كتابى داراى شرح و حاشيه بوده، آن‌ها را نيز در ذيل عنوان اصلى گزارش نموده است.

اکنون، کشف ‌الظنون در شش جلد چاپ شده که فقط دو جلد نخست آن کشف ‌الظنون است. دو جلد بعدي، مستدرک آن به‌نام هدية العارفين و دو جلد آخر، مؤلفان است. در اوايل قرن چهاردهم هجري دانشمند عثماني، اسماعيل پاشا بن محمد امين بغدادي، سعي کرد اثر حاجي خليفه را کامل كند. بر اين اساس دو کتاب نوشت، نخست براي کشف ‌الظنون ذيل و

[٩٠]. ر.ک: الفهرست، ص٧، ١٥٤و٣٠٧.

[٩١]. ر.ک: مقدمه بر نزهة الارواح، ص١٢٣- ١٢٥.