علوم و معارف قرآن و حدیث - علوم و معارف قرآن و حدیث - الصفحة ١٢

درآمد

تفسير موضوعي يکي از روش‌هاي برداشت منضبط از قرآن کريم است. کاربردي بودن، نگاه جامع به موضوع واحد و تدوين روشمند، برخي از ويژگي‌هايي است که اين روش را در دهه‌هاي اخير مورد توجّه قرار داده است. تفسير موضوعي، پرده‌برداري از آيات قرآن کريم در موضوعي خاص با بهره‌گيري از ديگر آيه‌هاي مرتبط است. در اين روش خانواده آيه‌هاي يک موضوع، گردآوري شده و در کنار يکديگر با ترتيبي منطقي قرار مي‌گيرند. چنين تدويني، موجب نگاهي جامع به همه گزاره‌هاي مرتبط با موضوع شده و راه دست‌يابي به کمال معنا را باز مي‌کند. تفسير موضوعي، شاخه‌هايي نيز دارد. تفسير موضوع خاص، تفسير موضوعيِ سوره، تفسير موضوعي آيه‌ و تفسير موضوعي واژه يا عبارت، شاخه‌هاي اين درخت را مي‌سازد.

تفسير غُرَر، روشي ديگر در برداشت منضبط از قرآن کريم است. برخي از آيه‌ها، قواعدي پُرکاربردتر را بيان کرده و يا به معرفي مباني دين مي‌پردازند. اين آيات را مي‌توان غُرَر آيه‌هاي قرآن دانست. تفسير غرر به معنا کردن همه ‌جانبه يک آيه پُر کاربرد يا يک آيه معرّف دين مي‌پردازد و از آن قواعد عامي را استخراج مي‌کند. تفسير غُرر مي‌تواند در موضوعي ويژه باشد و تنها به آيه‌هاي پرکاربرد در آن حوزه بپردازد.

کتاب «معالم قرآنية في البناء» از روش تفسير موضوعي و تفسير غُرَر بهره گرفته و موضوع تمدّن‌سازي قرآني را محور پژوهش خويش قرار داده است. از آن‌جا که تفسير موضوعي و غُرر، دو روش نسبتاً نو در برداشت از قرآن کريم است، آشنايي با منابع اين حوزه، راه را براي گسترش هدفمند روش‌هاي تفسيري باز کرده و ابزار بيشتري براي برداشت منضبط از قرآن کريم در اختيار مي‌نهد. پرداختن اين کتاب به موضوع سبک زندگي اسلامي، تأثيرپذيري آن از «في ظلال القرآن» ادبيات ضد يهودي و مناسب بودن کتاب براي منبع بودن در تدريس قواعد اجتماعي قرآني، ويژگي‌هاي ديگري است که آشنايي با «معالم قرآنية» را مفيد مي‌سازد. زنده بودن نويسنده و آشنايي وي با ابزارهاي ارتباطي، امکان تعامل با وي را فراهم کرده و مي‌توان از گفتمان مشترک او با شيعه در مخالفت با حکومت غاصبانه يهود براي منافع جهان اسلام بهره برد.

اين مقاله براي نخستين بار به معرفي محمد اديب صالح و «معالم قرآنية في البناء» پرداخته و موضوع «يهود در قرآن» را با استفاده از اين تفسير، دنبال مي‌کند. بررسي رابطه تفسير محمد صالح با تفسير سيد قطب از ديگر پردازش‌هاي نگاشته حاضر است.