٢) ملاصالح اخبار رسیده در موهبی بودن معرفت را متواتر می‌داند. در پاسخ باید گفت: اولاً، درست است که این روایات در حد تواترند،[١] اما معنای دیگری غیر از معنای مورد نظر اخباریان نیز بر این روایات قابل حمل است.

کلینی (ره) خود در شرح روایت «اعرفوا الله بالله» چنین برداشتی از روایت ندارد.‌ وی معتقد است معنای روایت این است که خداوند خالق اجسام و ارواح است. پس وقتی شباهت به اجسام و ارواح از او نفی شد، خداوند متعال به خودش شناخته می‌شود.[٢] صدوق نیز عین عبارت کلینی را می‌آورد.[٣]

مرحوم فیض در معنای همین روایت می‌نویسد:

پس از آن که ثابت کردید اشیا رب و صانع دارند، به وجهی که به سوی خداوند دارند، نگاه کنید (تا از این راه خدا را بشناسید).[٤]

ثانیاً، حتی اگر این روایات را بتوان بر معنای مورد نظر اخباریان حمل کرد، روایات مخالف آن نیز وجود دارد؛‌ چنان که از امام سجاد _ علیه السلام _ سؤال شد:

ای الاعمال افضل عند الله عز و جل؟ فقال: ما من عمل بعد معرفة الله _ جل و عز _ و معرفة رسوله _ صلی الله علیه و آله و سلم _ افضل من بغض الدنیا.[٥]

علامه مجلسی نیز در ذیل همین روایت وجوهی را بر می‌شمارد که هیچ یک با معنای مورد نظر ملاصالح همخوانی ندارد.[٦]

از طرف دیگر، علامه عباراتی دارد که جایگاه عقل را در معرفت تثبیت می‌نماید. وی در شرح «الحجه فیما بین العباد و بین الله العقل» می‌آورد:

شاید مراد این است که حجت میان عباد و خداوند در معرفت ذات و تصدیق به وجودش عقل است و سپس بعد از آن در سایر تکالیف حجت، پیامبر
_ صلی الله علیه و آله _ است.[٧]

[١].‌ ر.ک: الکافی، ج١، ص٨٦، ١٦٢، ١٦٤ و ١٦٨؛ التوحید، ص١٤٢.

[٢].‌ الکافی، ج١، ص٨٥.

[٣].‌ التوحید، ص٢٨٨.

[٤]. ‌الوافی، ج١، ص٣٣٩.

[٥]. ‌الکافی، ج٢، ص١٣٠ و ٣١٧. ر.ک: ج١، ص٥٠ و ١٨٥.

. [٣٣٩] ر.ک: مرآة العقول، ج١، ص٢٩٥ و ٢٩٦.

[٦].‌ همان، ج١، ص٨٠.