امامت در بینش مکتب تشیع در امتداد نبوت قرار دارد و امام کسی است که پس از پیامبر _ صلی الله علیه و آله _ تمام مسؤولیت‌ها و وظایف آن حضرت را بر دوش می‌گیرد. بدیهی است که برای مسؤولیت‌های بزرگ، شرایط و معیارهای بیشتر و دقیق‌تری در نظر گرفته می‌شود. بنا بر این، با توجه به اهمیت مسأله امامت و مسؤولیت بسیار سنگینی که بر دوش امام قرار دارد، باید شرایط آن نیز سنگین‌تر باشد.

پیامبر _ صلی الله علیه و آله _ و جانشینان پس از او در سخنان فراوانی با هدف عمل به رسالت هدایت امت، به تبیین شرایط و نشانه‌های امام پرداختند تا شیعیان با مد نظر قرار دادن آن بتوانند پس از پیامبر _ صلی الله علیه و آله _ یا امام _ علیه السلام _ ، جانشین او را شناسایی کنند. از میان شرایط و نشانه‌های امامت چهار ویژگی زیر از اهمیت بیشتری برخوردار است:

١. عصمت: یکی از ویژگی‌های مهم امام عصمت است.[١] امام باید معصوم باشد تا سخنان و دستورات و رفتارش برای مردم حجت شود. خداوند، بر اساس حکمت، فرمان‌برداری کسی را که می‌داند بندگان خود را به انحراف می‌کشاند، واجب نمی‌گرداند.[٢]

عصمت، ضرورت رهبری یک امام است؛ زیرا مسؤولیت امام در جامعه تبیین مکتب و بیان معارف دین است. بنا بر این، امام نباید کوچک‌ترین انحرافی داشته باشد. امامی که در گفتار و رفتار دچار انحراف می‌شود، شایستگی و توانایی پاسداری از شریعت ندارد.

٢. برتری علمی: تبیین و گسترش معارف دین و پاسخ به پرسش‌ها و شبهات از مهم‌ترین رسالت‌های امام است. امام در صورتی می‌تواند به این رسالت به بهترین وجه عمل کند که از دانش بالا و متصل به خزانه علم و حکمت الهی برخوردار باشد. امامی که برخی از احکام و معارف را نمی‌داند یا در برابر پرسش‌ها و شبهات عاجز از پاسخ است، نمی‌تواند جانشین شایسته‌ای برای پیامبر _ صلی الله علیه و آله _ باشد.[٣] بنا بر این، ضروری است امام در دانش دین سرآمد روزگار خود و همه اعصار باشد.[٤]

[١]. ر.ک: دانش نامه قرآن و حدیث، ج٦، ص٣٥٤.

[٢]. ر.ک: التوحید، ص٤٠٧، ح٥؛ الخصال، ص١٣٩، ح١٥٨.

[٣]. ر.ک: الکافی، ج١، ص٢٢٧، ح١ و ص٢٠٢، ح١.

[٤]. ر.ک: دانش نامه قرآن و حدیث، ج٦، ص٣٦٠.