بر اساس این نگاه جدید، امام صادق _ علیه السلام _ در احکام شرعی و به تعبیر زید، در حلال و حرام امام است؛[١] اما ردای امامت، به معنای رهبری شیعیان، بر قامت کسی استوار است که شمشیر از نیام در آورد و با حکومت جور جهاد کند[٢].

قیام زید تنها سه روز دوام پیدا کرد.[٣] اما قیام فرزندان او، یحیی و پیروان آنان سال‌ها ادامه یافت. به روشنی نمی‌توان گفت زید بن علی در پیدایش فرقه زیدیه دخالت مستقیمی داشته است. با این حال، از یک سو قیام زید و ناسازگاری سیره سیاسی وی با سیره ائمه _ علیهم السلام _ و از سوی دیگر، مناظرات آن جناب با امام باقر _ علیه السلام _ و امام صادق _ علیه السلام _ و عدم پذیرش امامت و نصایح خیر خواهانه آنان زمینه مناسبی برای شکل‌گیری فرقه زیدیه شد.

از آن چه گفته شد، این نتیجه به دست می‌آید که زید و برخی از پیروان او آگاه به امامت امام باقر و امام صادق _ علیهما السلام _ بودند، اما احساسات فراگیر برخاسته از شهادت امام حسین _ علیه السلام _ و ستمگری دستگاه خلافت، آنان را به قیام وا داشت و پیروان زید برای تثبیت امامت زید، اندیشه‌های نادرستی را در باب امامت ارائه کرده، خود و برخی شیعیان را از امامان حقیقی دور ساختند.

٣. طرح دعاوی مهدویّت

اندیشه مهدوی و قیام فردی از خاندان پیامبر _ صلی الله علیه و آله _همواره در میان مسلمانان مطرح بوده است. این اعتقاد برخاسته از احادیث فراوان پیامبر _ صلی الله علیه و آله _ است. بر اساس گزارش‌های روایی و نبوی، مهدی _ علیه السلام _ چهره درخشان عالم هستی است که می‌تواند انسان‌ها را از رنج و ستم برهاند و جهان را پر از عدل و داد کند.[٤]

[١]. ر.ک: رجال الکشی، ج٢، ص٦٥٢، ش ٦٦٨.

[٢]. مناظره ابو الصباح کنانی با زید شاهد برداشت فوق و تغییر دیدگاه زید است. ابو الصباح کنانی نزد زید بن علی رفت و گفت: شنیدم که گفته‌ای امامان چهار نفرند که سه نفر آنان درگذشته و چهارمی قائم است. زید سخن ابو الصباح را تأیید کرد. ابو الصباح به او گفت: آیا به یاد داری در مدینه و در زمان حیات امام باقر _ علیه السلام _ می‌گفتی: ابو جعفر امام است و اگر برای او حادثه‌ای رخ داد جانشینی دارد...؟ (ر.ک: رجال الکشی، ج٢، ص٦٣٩، ش ٦٥٦).

[٣]. شب چهارشنبه اول صفر قیام کرد و روز جمعه به شهادت رسید (ر.ک: تاریخ الطبری، ج٥، ص٤٩٩ _ ص٥٠٤).

[٤]. ر.ک: الکافی، ج١، ص٣٣٨، ح٧؛ کمال الدین، ص٢٨٨، ح١؛ الغیبة للطوسی، ص١٨٠، ح١٣٨؛ الإرشاد، ج٢، ص٣٤٠؛ سنن أبی داود، ج٤، ص١٠٧، ح٤٢٨٣؛ المصنّف لابن أبی شیبة، ج٨، ص٦٧٨، ح١٩٤.