روحانيون سلب همه جهات را كرده بودند. و لهذا، وقتى كه در يك جامعه‌اى روحانيونش نتوانند كارى بكنند و فاسدها بيايند و مشغول شوند، جايى باشد كه محل تفريح است براى افراد، فاسدها، جايى باشد كه ترغيب مى‌كنند فساد را در آنجا، آن همه مناظر فحشا، آن همه مساكن فحشا، آن همه ... اينها مطلبى است كه گذشته است در آنجا، و در طرف شماها بيشتر بوده است؛ اطراف همين دريا، جنگل و آن تفريحگاهها. بنا بر اين، شما از ديگران زحمتتان بيشتر است و كمبود در آنجا بيشتر احساس مى‌شود؛ يعنى، اگر يك جايى، در يك ده، يك روحانى بتواند فعاليت بكند در منطقه شما دو- سه نفر [روحانى فعاليت‌] مى‌كند. و كمبود هم همه جا هست و علتش هم همين است كه عرض كردم كه همه جهات را از روحانيين گرفته بودند.

و لهذا اگر بعضيها يادتان باشد، همه‌تان يادتان نيست، يك وقتى «داور» [١] يك كلاسى باز كرد براى اينكه طلبه‌ها را بپذيرند. يك عده كثيرى از اين طلبه‌هاى فاسد رفتند و اسم‌نويسى كردند و چه كردند و وارد شدند. اين يك راهى بود كه حوزه علميه قم را تضعيف كردند. از آن طرف فشار آوردند، از آن طرف درها را باز كردند كه بفرماييد، ما به شما شغل مى‌دهيم! و لهذا، بعد از زمان مرحوم حاج شيخ- رحمه اللَّه- [٢] كه فوت شد، چهار صد نفر طلبه در قم بود، نه چهار صد نفرى كه بتواند كارى بكند، چهار صد نفر مأيوس، چهار صد نفرى كه همه اوضاع بر خلاف آنها بود. چهار صد نفرى كه- تقريباً- غريب بودند در اين مملكت. و خداى تبارك و تعالى خواست كه اين طور بشود، خواست كه دست آنها كوتاه بشود و آنها الآن در اقليت هستند و غريب هستند و دست شما بحمد اللَّه باز است، لكن كمبود داريم. مى‌دانيم كمبود داريم و كمبودش هم همين است كه آن وقت چيزى نمى‌توانستيد بگوييد يا بخوانيد. آن روزها جورى بود كه- مثلًا- كارى نبود بكنيد، يك بحث و يك نمازى مى‌خوانديد. امروزى كه مى‌توانيد همه كارى را بكنيد، افراد لازم است و بايد حوزه‌ها را ايجاد كنيد. حوزه‌ها بايد درش باز باشد. در هر

[١] على اكبر داور، وزير دادگسترى در زمان حكومت رضا خان‌

[٢] آقاى عبد الكريم حائرى يزدى، مؤسس حوزه علميه قم.