یک مسئله دیگر در اینجا هست. یادم هست که چند سال پیش که این موضوع مطرح شد، سؤالی از بعضی علمای قم کرده بودند. بعضی هم جواب کتبی داده بودند. از جمله آقای شریعتمداری در جوابی که به اصفهان داده بودند، مسئله «استلزام» را ذکر کرده بودند. از ایشان ـ آن طور که من از دیگران شنیدم ـ راجع به همین مسئله شرکت زنان در انتخابات سؤال کرده بودند. ایشان به مسئله استلزام تکیه کرده بودند و حتی مثل این‌که تصریح کرده بودند که اصل مطلب اشکال ندارد ولی عملا مستلزم محرماتی خواهد بود.

در اینجا دو مطلب است: یک مطلب این است که خود این کار فی حد نفسه جایز است یا جایز نیست. یک مطلب دیگر این است که خود کار فی حد ذاته مانعی ندارد ولی عملا مستلزم یک حرامی هست.

«عملا» با «عقلا» فرق می‌کند. یک کار هست که عقلا مستلزم حرام است یعنی امکان ندارد آن کار را انجام داد بدون این که حرامی را مرتکب شد. آن حرام است؛ مستلزم حرام، حرام است. اگر یک چیزی قطعا استلزام حرام داشته باشد که تخلف‌ناپذیر باشد، همین طور که می‌گویند مقدمه واجب، واجب است، مستلزم حرام هم حرام است.

یک وقت چیزی عقلا مستلزم حرام نیست ولی عملا مردم به شکلی آن را به وجود می‌آورند که با حرام اختلاط پیدا می‌کند، مثل وضعی که الان هست. معمولا وقتی که زنانی بخواهند در انتخاب شدن یا انتخاب کردن شرکت کنند، با وضعی شرکت می‌کنند که مسلما این وضع، وضع حرامی است. مثل کارمندی اداره است[١] . شما از هر مجتهدی بپرسید که

[١] . ]خواننده محترم توجه دارد كه اين مباحث در اواخر سال ١٣٤٥ و اوايل١٣٤٦ ايراد شده است.[