غیرعمدٍ. ولی جمله معروفی در نهج‌البلاغه هست[١] که اگرچه در کتب حدیث به این جمله هیچ استناد نشده[٢] اما از این جمله استنباط می‌شود که علت این که شهادت دو زن مساوی است با شهادت یک مرد، نقصی است که در عقل زن است که باید ببینیم در اینجا چه می‌توان گفت.

آیا عقل زن از عقل مرد کمتر است؟

اینجا دو مطلب است. یک مطلب این که آیا واقعا عقل زن از عقل مرد کمتر هست یا نیست؟ مطلب دوم این که آیا این می‌تواند در باب شهادت ملاک واقع شود یا نه؟ آنچه که ما اشکال کردیم این بود که این در باب شهادت نمی‌تواند ملاک واقع شود.

اما مطلب اول به نظر من مطلبی است که قابل بحث و تأمل است راجع به این که آیا عقل زن از عقل مرد کمتر است یا کمتر نیست. علمای امروز هم روی این مطلب بحث می‌کنند، منتها امروز جنبه‌های مختلف ذهن را از یکدیگر تجزیه کرده‌اند و لهذا عقل در اصطلاح علمای امروز و حتی فلاسفه قدیم با آنچه که در اصطلاح عرف سابق بوده است فرق می‌کند. مطابق آنچه که از گفته‌های دانشمندانی که در این موضوع مطالعاتی داشته و چیزهایی نوشته‌اند و تجربیات شخصی هم شاید اقتضا می‌کند فهمیده می‌شود، یکی از استعدادهای انسان استعداد فراگیری علوم یعنی قواعد علمی است. آیا میان پسر و دختر، زن و مرد، در فرا گرفتن علوم تفاوتی هست یا نه؟ آیا پسرها از دخترها درس را بهتر یاد

[١] . نهج‌البلاغه، خطبه ٧٨.

[٢] . می‌دانيد كه نهج‌البلاغه مجموعش يك سند ندارد بلكه هر قسمتش كهروی سند نقل شده باشد به آن اتكا می‌كنند اما قسمتهايی كه سيد رضی فقطنقل كرده و سندش را نقل نكرده، به آن اتكا نمی‌كنند.