درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣ - فی أن القوة المحرکة الجسمانیة متناهیة التحریک
از این اشکال به دو بیان جواب دادهاند، که مرحوم آخوند میفرماید: هیچ کدام درست نیست.
بیان اول در جواب این ایراد بعضی جواب دادهاند: مؤثر در حرکت افلاک، نفوس افلاک نیست، بلکه عقول مجردهاند.
رد این جواب
ایراد این جواب واضح است. مجردات محض نمیتوانند مستقیما علت حرکتی در طبیعت باشند[١] و حتی ایشان قبلا گفتند: علت متغیر باید متغیر باشد[٢] . امکان ندارد که یک امر مجرد تامالتجرد، علت یک حرکت وضعی در افلاک یا یک حرکت أینی در طبیعت باشد. در طبیعت همیشه علت مباشر، مادی است. پس این جواب که «قوایی که حرکات فلکی را ایجاد میکنند مجردند و چون مجردند این ایراد وارد نیست» صحیح نیست.
جواب شیخ به ایراد ششم
شیخ هم در اینجا حرفی زده است که گرچه با بیان اول فرق دارد، ولی شبیه آن است. شیخ گفته: اگرچه علت مباشر در حرکات افلاک قوایی مادی و جسمانیاند، اما آنها واسطهاند، نه موجِد؛ موجد حرکت در افلاک همان مجرداتاند و نفوس فلکی صرفا واسطهاند.
نقد مرحوم آخوند بر جواب شیخ
مرحوم آخوند میفرماید: این حرف هم صحیح نیست. مقصودتان از «واسطه» چیست؟ اگر مقصودتان واسطه در عروض است، میخواهید بگویید خود آنها بالعرض متحرکاند. و اگر مقصودتان واسطه در ثبوت است، مدعای ما همین است. واسطه در ثبوت یعنی ]این قوا[ علتاند و واسطهاند؛ یعنی مجردات علةالعله هستند و اینها علت مباشرند. پس مدعا ثابت است. بنابراین نفوس فلکی از آن جهت که مؤثر در حرکات افلاکاند قوای
[١] . اين مطلب را در گذشته مفصلا بحث كردهاند.
[٢] . يكی از راههايی كه وارد بحث حركت جوهری میشديم و به متغير بالذات میرسيديم، همين جابود.