که ترجیح بلا مرجّح محال است، چون مستلزم ترجّح بلامرجّح است. ترجیح بلامرجّح به این معناست که اراده انسان یک امر را از میان چند امر انتخاب کند بدون اینکه هیچ مرجّحی در ذهنش انعکاس داشته باشد. چنین چیزی محال است. به عبارت دیگر: محال است که اراده با چند کار نسبت کاملا متساوی داشته باشد و بدون اینکه یکی از این کارها هیچ گونه رجحانی در ذهن پیدا کند، اراده خود به خود به یکی از این کارها متمایل شود. هر ترجیح بلامرجّحی مستلزم ترجّح بلامرجّح است و محال بودن ترجّح بلامرجّح در حکم بدیهی عقلی، بلکه بدیهی عقلی است. اصلا ترجّح بلامرجّح یعنی معلول بدون علت.

برخی این را به بعضی امور عینی نقض می‌کنند و می‌گویند ادلّ دلیل بر امکان شیء وقوع آن است؛ شخص گرسنه‌ای که دو گرده نان در مقابل اوست که هیچ تفاوتی ندارند و او باید یکی از آنها را برای خوردن انتخاب کند، اگر یک ساعت هم فکر کند نمی‌تواند در اینجا کوچکترین رجحانی پیدا کند. حال، این شخص چه می‌کند؟ آیا نان نمی‌خورد و می‌گوید ترجیح بلامرجّح است؟! همین طور شخص تشنه‌ای که به دو ظرف آب کاملا علی‌السویه برسد، بالاخره یکی را انتخاب می‌کند ولو هیچ مرجّحی در کار نباشد. همین طور شخصی که یک حیوان درنده در تعقیب اوست و به یک دوراهی می‌رسد که در نظر او هیچ کدام رجحانی بر دیگری ندارد.

جواب

بله، بدون شک ادلّ دلیل بر امکان شیء وقوع شیء است؛ اگر ما چیزی را گفتیم «محال است» و بعد دیدیم همان چیز در خارج واقع شد، این بهترین دلیل است بر اینکه آن چیز محال نیست؛ چون اگر محال بود واقع نمی‌شد. اما مسأله این است که آیا آنچه که واقع شده همان است که محال است؟ انسان گاهی به مجموع دواعی و مرجّحاتی که در نفسش پیدا شده آگاهی ندارد. روان‌شناسی امروز ثابت کرده که انسان گاهی نمی‌تواند به حسب شعور ظاهرش برای بعضی امور مرجّح پیدا کند، ولی شعور ناآگاهش مرجّحی پیدا می‌کند که او نمی‌تواند آن را کشف کند.

[١] . مرحوم آخوند اين مثال را در اينجا ذكر نكرده‌اند، ولی در جای ديگری آورده‌اند.