مرحوم آخوند در اینجا حدوث و قدم را آن طور که ما تعریف کردیم، به معنای جامعی تعریف نکرده؛ اگر ایشان مانند ما برای حدوث و قدم تعریف جامعی ذکر کرده بود می‌توانست هر کدام از این دو را به دو قسم زمانی و ذاتی[١] تقسیم کند.

ایشان اینجا این طور فرموده: «الحدوث یطلق علی معنیین» و نگفته «الحدوث علی قسمین». بنابراین حدوث و قدم اشتراک لفظی دارند نه اشتراک معنوی؛ یعنی اصلا حدوث و قدم دو اصطلاح دارند. دو اصطلاح داشتن غیر از این است که یک امر دو قسم داشته باشد. «دو قسم» در جایی است که یک جامع مشترک هست که دو شاخه پیدا می‌کند، اما «دو معنا» در جایی است که دو اصطلاحِ جدا از یکدیگر است که ربطی به هم ندارند.

ایشان در اینجا گفته «حدوث و قدم بر دو معنی اطلاق می‌شوند». اینکه ایشان مطلب را به این صورت گفته، از این جهت است که می‌خواسته از بعضی اشکالاتی که احیانا پیش می‌آید نجات پیدا کند، ولی ما خواهیم گفت که دچار بعضی اشکالات دیگر خواهند شد.

حدوث و قدم زمانی

اول تعریف حدوث و قدم زمانی را اجمالا بیان کنیم. حدوث زمانی عبارت است از مسبوق بودن وجود شیء به عدمی که مجامع با این وجود نیست؛ به عبارت ساده‌تر : حدوث زمانی عبارت است از مسبوق بودن وجود شیء به عدم زمانی شیء؛ باز به تعبیر دیگر: حدوث زمانی یعنی مسبوق بودن وجود شیء به عدمش به مسبوقیت زمانی. لازمه این تعریف این است که وجود شیء باید زمان داشته باشد و عدمش هم باید زمان داشته باشد، آنوقت عدمش بر وجودش سبق زمانی داشته باشد. این در جایی فرض می‌شود که زمان وجود

[١] . حدوث ذاتی: مسبوق بودن وجود شیء به عدم ذاتی، حدوث زمانی: مسبوق بودن وجود شیء بهعدم زمانی، قِدم ذاتی: مسبوق نبودن وجود شیء به عدم ذاتی، و قِدم زمانی: مسبوق نبودن وجود شیءبه عدم زمانی.