١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص

درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٢ - فی القدم و الحدوث و ذکر اقسام التقدم و التأخر

به اعتبار هم‌ریشه بودن، در یک مرحله و تحت یک عنوان ذکر شده است[١] .

بحث حدوث و قدم شاید بیشتر ریشه کلامی داشته باشد؛ یعنی بسیاری از مباحث حدوث و قدم را متکلمین طرح کرده‌اند و بعد، از کلام وارد فلسفه شده است.

تعریف حدوث و قدم

در باب حدوث و قدم اول باید ببینیم تعریف این دو چیست، و بعد باید بپردازیم به اقسام[٢] حدوث و قدم.

معمولا حدوث را این گونه تعریف می‌کنند: بودن وجود شیء بعد از عدمش (کون وجود الشیء بعد عدمه)؛ به تعبیر دیگر: مسبوقیة وجود الشیء بعدمه؛ یعنی اگر چیزی وجود داشته باشد و عدم هم داشته باشد و عدمش سابق بر وجودش باشد به آن می‌گوییم: حادث. پس اگر میان وجود و عدم شیء رابطه سبق و لحوق باشد به این صورت که عدمش تقدم بر وجودش داشته باشد، این به معنای حدوث است[٣] .

حال، تعریف قِدم که نقطه مقابل حدوث است چیست؟ قدم یعنی مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش؛ یعنی وجود شیءْ متأخر از عدمش نباشد و عدمش تقدم بر وجودش نداشته باشد.

اگر چنین تعریف جامعی برای حدوث و قدم بیان کنیم[٤] آنوقت می‌توانیم تقسیم کنیم و بگوییم: چند جور حدوث داریم: حدوث زمانی و در مقابلش قدم زمانی، حدوث ذاتی و در مقابلش قدم ذاتی، و نیز اگر حرف میرداماد را قبول کنیم : حدوث دهری و در مقابلش قدم دهری.


[١] . اينجا اول بحث حدوث و قدم را مطرح می‌كنند و بعد وارد بحث سبق و لحوق می‌شوند. شايد بهتراين بود كه اول بحث سبق و لحوق مطرح شود.

[٢] . اينكه بايد در اينجا تعبير «اقسام» را به كار ببريم يا تعبير «معانی»، مطلبی است كه بعدا روی آن بحثمی‌كنيم.

[٣] . بعدا خواهيم گفت كه تعريفی كه ما بيان می‌كنيم، به دلايلی با تعاريفی كه در اينجا شده فرق می‌كند.

[٤] . البته ممكن است بعدا دچار اشكالاتی شويم كه بايد ببينيم می‌توانيم آنها را رفع كنيم يا نه.