آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٤ - سه گونه آزمایش

سه گونه آزمایش

آزمایش به سه گونه صورت میگیرد: یکی آزمایشی که یک انسان میکند درباره انسان دیگری یا درباره چیز دیگری برای اینکه خودش میخواهد به حقیقت امر واقف شود. مثلًا شخصی میخواهد با شما در کاسبی شریک شود، او را درست نمیشناسید، وی را تحت آزمایش و امتحان درمیآورید، برای اینکه میخواهید ماهیت او بر شما معلوم شود. به این معنا آزمایش در مورد ذات حق معنی ندارد.

گاهی کسی را مورد آزمایش قرار میدهید نه برای اینکه بر شما معلوم شود، بلکه برای اینکه شما بر خود او معلوم کنید. شما میدانید، ولی قبل از اینکه او را در معرض آزمایش قرار بدهید، اگر شما به علم خودتان عمل کنید او خیال میکند که شما درباره او ظلمی روا داشته و تبعیضی کردهاید. مثل این است که یک معلم که در تمام سال با شاگردها سر و کار دارد، بسا هست که قبل از امتحان کاملًا میداند که کدام دانشآموز یا دانشجو چه نمرهای را استحقاق دارد، ولی خود دانشآموز یا دانشجو چنین اعترافی ندارد. اگر بنا شود او بر اساس علم خودش نمره بدهد، آن هم که به او نمره بالا داده است راضی نیست چون بالاترش را میخواهد، یا اگر بالاترین نمره را هم داده باشد میگوید کاری نکرده است؛ و آن که نمره کم آورده مسلّم ناراضی است، میگوید: خیر، من بیش از این استحقاق دارم. ولی وقتی که پای امتحان در کار آمد، دیگر زبان معترض بسته میشود، که من همان هستم که این نمره را به من دادهاند.

ولی یک نوع امتحان و آزمایش دیگری هست که آن را «آزمایش پرورشی» مینامند، یعنی در عملْ یک موجودی را، انسانی را در کوره