انسانیت بیرون آمده. چنین انسانی را قرآن اشقی (شقی‌ترین) می‌نامد چون انسانیتش از او گرفته شده، انسانیتش را باخته. این است که می‌فرماید : فَذَکرْ اِنْ نَفَعَتِ الذِّکری تذکر بده اگر تذکر سود ببخشد، آنجا که تذکر سود می‌بخشد.

لفظ «اِنْ» در زبان عرب گاهی به معنی اگر و شرط می‌آید و گاهی به معنی «قَدْ». این است که هر دو جور اینجا معنی کرده‌اند، آن اوّلی را هم بگوییم اشکال ندارد. اگر بگوییم به معنی «قد» است یعنی تذکر بده که تذکر نافع است. اگر به معنای همان «اگر» باشد، یعنی در موردی که تذکر نافع است تذکر بده. ولی نافع بودن تذکر این نیست که اگر شما به یک کسی تذکر دادید و بیدار شد اینجا نفع می‌بخشد. آن کسی که بیدار نمی‌شود ولو اینکه مخالفت می‌کند، تذکر به او هم فایده‌اش این است که به او اتمام حجت شده است. نفع این تذکر این است که به او اتمام حجت شده که فردا نمی‌تواند بگوید خدایا تو کسی را نفرستادی، کسی که به من تذکر نداد! این است که در حد اتمام حجت هم همان نفع است.

صاحبْ خشیت‌ها و شقی‌ترین‌ها

بعد می‌فرماید مردم دو دسته هستند: یکی همان صاحبْ خشیت‌ها، دلهره‌دارها، باقی ماندگان بر فطرت انسانیت؛ سَیذَّکرُ مَنْ یخْشی این گروه متذکر می‌شوند، متنبّه می‌شوند، بیدار می‌شوند، استفاده می‌کنند. وَ یتَجَنَّبُهَا الاَْشْقی. نقطه مقابلِ این یخْشیها، دلهره‌دارها، خداترس‌ها ـ که گفتیم واقعیت این دلهرگی همین است که فطرت انسان او را متوجه یک عدالتی که هست می‌کند ـ ]شقی‌ترین‌ها هستند.[ در آینده متذکر خواهند شد کسانی که از خدا می‌ترسند (همان حالت دلهرگی که عبارت است از بقای بر فطرت انسانیت)؛ اما گروه دوم، این بدبخت‌ترین‌ها، این شقی‌ترین‌ها