مى خواهم كه تحقيق كنم كه از چرنده و پرنده كدام بيضه مى نهند و كدام بچه مى آورند . فرمود كه احتياج به اين مقدار فكر نيست , بنويس كه گوش هر حيوانى كه مرتفع است بچه مى آورد و هر كدام منخفض است بيضه مى نهد , ذلك تقدير العزيز العليم , باز با آنكه پرنده است و گوش او منخفض و به سر او چسبيده بيضه مى نهد , سلحفات ( لاك پشت ) كه چرنده است چون بدين منوال است بيضه مى نهد , و گوش خفاش چون مرتفع است و به سر او چسبيده نيست بچه مى آورد , ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء ( ص ١٤ ط ١ ) محض آگاهى عرض مى شود كه اين ضابطه بوالعجب در انتاج و توليد را اميرالمؤمنين امام على عليه السلام نيز فرموده است , و آن را ابن قتيبه دينورى در عيون الاخبار از آن حضرت بدين عبارت روايت كرده است( : ليس شى ء بغيب اذناه الا و هو يبيض , و ليس شى ء يظهر اذناه الا و هو يلد ) ( ج ٢ ص ٨٨ ط مصر ) .

مطلبى بسيار گرانقدر و ارزشمند را فارابى در رساله اطلاقات عقل , و ملاصدرا در اسفار ( ج ١ ص ٣٠٥ و ص ٣١١ ط ١ رحلى ) عنوان فرموده اند كه شانيت و قابليت نفس اين است كه عاقل و مدرك همه موجودات گردد و علم بدانها تحصيل كند , و شان همه موجودات نيز اين است كه معقول و معلوم وى گردند , پس از تو حركت و از خدا بركت . علاوه اين كه فارابى را كلامى كوتاه و بسيار بلندى است قريب به اين مفاد و مضمون كه هيچ نبودى و هيچ نداشتى و اكنون اين همه سرمايه دارى , حالا كه بال و پر در آوردى چرا به سوى بالاتر پرواز نمى كنى . يعنى , هر گاه عقل هيولانى هيچ ندانى به مقام عقل بالفعل رسيد كه دانا و خوانا و گويا و شنوا شده است . هر گاه اين عقل بالفعل بدين مرتبه رسيده عالمى بوالعجب گردد و به مراتب و درجاتى فوق العاده رسد چه جاى استبعاد ؟

در پايان اين فصل محض خير خواهى گوييم :

چنانكه ادبيات را كتابهاى مخصوص است , و رياضيات را كتب بخصوص , و فقه و اصول را كتب بخصوص , همچنين معارف عقلى را كه اصول عقايد حقه منطقى و برهانى ان د صحف خاص است . دانش پژوهان ما , در هر پوشاك و مرز و