آنها صحيح است و آن اين كه بگوييم قدرت و توان انسان بى تأثير است و از اين مورد جزئى نتيجه بگيريم كه قدرت و توان انسان مطلقاً اثرگذار نيست، اينك احتمالات:

١. هر دو خواسته انجام گيرد;

٢. هيچ كدام انجام نگيرد;

٣. خواست خدا انجام گيرد و خواست انسان با فرض وجود قدرت تأثيرگذار انجام نگيرد.

مستدل مى گويد هر سه صورت باطل است، زيرا دو صورت نخست مستلزم اجتماع نقيضين و يا ارتفاع نقيضين است.

صورت سوم يعنى قدرت خدا مؤثر و قدرت بنده خدا مؤثر نيست نيز محال است، زيرا فرض اين است كه هر دو قدرت علت تامه هستند هر چند قدرت خدا گسترده و بى نهايت است، ولى قدرت انسان محدود مى باشد، اما اين سبب نمى شود كه قدرت خدا بر قدرت عبد مقدم باشد، زيرا فرض اين است كه در ايجاد مراد هر دو علّت تامه هستند.

در اين موقع بايد صورت چهارمى انتخاب كنيم و بگوييم اصلاً قدرت عبد صلاحيت تأثير ندارد و وجود آن با نبود آن يكسان است و فقط قدرت خداست كه مى تواند اثربخش باشد.[١]

پاسخ: ما همان صورت سوم را انتخاب مى كنيم و مى گوييم

[١] فخررازى، كتاب الأربعون، ص ٢٣٢.