به عبارت روشن تر، نفس نسبت به اين امر چهارم فاعل و فعلند و در صدور فعل از فاعل مختار ضرورت و ايجاب شرط نيست بلكه يك مرجّح در اين مورد كافى است. بنابراين نفس نسبت به فعل حالت مختارى دارد كه با توجه به مرجح امر چهارمى يا ايجاد مى كند و يا منصرف مى شود.

مناقشه پاسخ

در اين سخن كه از استاد مسلّم نقل شده است نظراتى هست كه مطرح مى كنيم:

اوّلاً: ظاهر سخن ايشان اين است كه در تمام افعال اختيارى در نفس ايشان شوقى به انجام فعل است در حالى كه اين ضابطه كليّت ندارد، چه بسا انسان به ناچار براى مريضى داروى تلخى را مى خورد در اين موقع اراده هست ولى شوق درونى در كار نيست.

ثانياً: ظاهر سخن ايشان اين است كه پس از طى مراحل سه گانه، كه آخرين آنها اراده هست، هنوز نفس انسانى نسبت به فعل و ترك در شك و ترديد است، آن گاه به خاطر عامل چهارم، فعل و يا ترك را برمى گزيند، در حالى كه فعل، بعد از طى مراحل چهارگانه حالت قطعيت و ضرورت به خود مى گيرد.

ثالثاً: پايان سخن استاد بزرگ حاكى از آن است كه قاعده«الشىء ما لم يجب لم يوجد>» مخصوص به علل طبيعى است و امّا در علل آگاه و شاعر مانند انسان جارى نيست بلكه نفس