راه سوم ميان جبر و تفويض - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٤٢

خود را به گردن معلم بيفكند؟! مسلماً نه، زيرا علم معلوم تابع واقع شيوه فعاليت شاگرد بوده است نه بر عكس.

علاّمه حلّى در كشف المراد بر اين جواب تكيه كرده است، آن جا كه مى گويد:«العلم تابع للمعلوم وحاك عنه>»[١]. البته اين پاسخ براى قانع كردن طبقه خاصى نافع است ولى از نظر علمى چندان استوار نيست، زيرا فرق است بين علم انفعالى كه از خارج عكس بردارى مى كند و علم فعلى كه سبب وجود معلوم مى شود، مسلماً علم خدا از مقوله دوم است، زيرا علم او عين ذات اوست و ذات او در سلسله علل هستى امكانى قرار گرفته است، بنابراين نمى توان تأثير علم خدا را بسان تأثير علم معلم يكسان گرفت.